التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٥ ص
(٥)
٦ ص
(٦)
٦ ص
(٧)
٦ ص
(٨)
٨ ص
(٩)
٩ ص
(١٠)
٩ ص
(١١)
٩ ص
(١٢)
١٠ ص
(١٣)
١١ ص
(١٤)
١٥ ص
(١٥)
١٨ ص
(١٦)
١٨ ص
(١٧)
١٨ ص
(١٨)
١٨ ص
(١٩)
١٩ ص
(٢٠)
١٩ ص
(٢١)
٢١ ص
(٢٢)
٢٢ ص
(٢٣)
٢٣ ص
(٢٤)
٢٣ ص
(٢٥)
٢٣ ص
(٢٦)
٢٤ ص
(٢٧)
٢٨ ص
(٢٨)
٣١ ص
(٢٩)
٣١ ص
(٣٠)
٣٢ ص
(٣١)
٣٢ ص
(٣٢)
٣٤ ص
(٣٣)
٣٤ ص
(٣٤)
٣٨ ص
(٣٥)
٤٢ ص
(٣٦)
٤٢ ص
(٣٧)
٤٢ ص
(٣٨)
٤٣ ص
(٣٩)
٤٣ ص
(٤٠)
٤٤ ص
(٤١)
٤٤ ص
(٤٢)
٤٥ ص
(٤٣)
٤٦ ص
(٤٤)
٤٦ ص
(٤٥)
٤٧ ص
(٤٦)
٤٨ ص
(٤٧)
٥٠ ص
(٤٨)
٥٠ ص
(٤٩)
٥١ ص
(٥٠)
٥١ ص
(٥١)
٥٢ ص
(٥٢)
٥٢ ص
(٥٣)
٥٢ ص
(٥٤)
٥٣ ص
(٥٥)
٥٣ ص
(٥٦)
٥٣ ص
(٥٧)
٥٨ ص
(٥٨)
٦٠ ص
(٥٩)
٦٠ ص
(٦٠)
٦٠ ص
(٦١)
٦١ ص
(٦٢)
٦١ ص
(٦٣)
٦٢ ص
(٦٤)
٦٦ ص
(٦٥)
٦٧ ص
(٦٦)
٦٨ ص
(٦٧)
٦٨ ص
(٦٨)
٦٨ ص
(٦٩)
٦٩ ص
(٧٠)
٦٩ ص
(٧١)
٦٩ ص
(٧٢)
٧٠ ص
(٧٣)
٧١ ص
(٧٤)
٧١ ص
(٧٥)
٧٢ ص
(٧٦)
٧٢ ص
(٧٧)
٧٣ ص
(٧٨)
٧٣ ص
(٧٩)
٧٥ ص
(٨٠)
٧٧ ص
(٨١)
٧٧ ص
(٨٢)
٧٨ ص
(٨٣)
٧٨ ص
(٨٤)
٧٨ ص
(٨٥)
٨١ ص
(٨٦)
٨٢ ص
(٨٧)
٨٣ ص
(٨٨)
٨٣ ص
(٨٩)
٨٣ ص
(٩٠)
٨٥ ص
(٩١)
٨٧ ص
(٩٢)
٨٧ ص
(٩٣)
٨٧ ص
(٩٤)
٨٨ ص
(٩٥)
٨٨ ص
(٩٦)
٩٠ ص
(٩٧)
٩١ ص
(٩٨)
٩١ ص
(٩٩)
٩٢ ص
(١٠٠)
٩٢ ص
(١٠١)
٩٢ ص
(١٠٢)
٩٢ ص
(١٠٣)
٩٣ ص
(١٠٤)
٩٤ ص
(١٠٥)
٩٤ ص
(١٠٦)
٩٤ ص
(١٠٧)
٩٤ ص
(١٠٨)
٩٥ ص
(١٠٩)
٩٦ ص
(١١٠)
٩٦ ص
(١١١)
٩٧ ص
(١١٢)
٩٨ ص
(١١٣)
٩٨ ص
(١١٤)
١٠٣ ص
(١١٥)
١٠٨ ص
(١١٦)
١٠٨ ص
(١١٧)
١٠٨ ص
(١١٨)
١٠٨ ص
(١١٩)
١٠٩ ص
(١٢٠)
١٠٩ ص
(١٢١)
١١٠ ص
(١٢٢)
١١١ ص
(١٢٣)
١١٢ ص
(١٢٤)
١١٢ ص
(١٢٥)
١١٢ ص
(١٢٦)
١١٣ ص
(١٢٧)
١١٣ ص
(١٢٨)
١١٤ ص
(١٢٩)
١١٤ ص
(١٣٠)
١١٥ ص
(١٣١)
١١٥ ص
(١٣٢)
١١٦ ص
(١٣٣)
١١٦ ص
(١٣٤)
١١٨ ص
(١٣٥)
١٢٠ ص
(١٣٦)
١٢١ ص
(١٣٧)
١٢١ ص
(١٣٨)
١٢١ ص
(١٣٩)
١٢٢ ص
(١٤٠)
١٢٢ ص
(١٤١)
١٢٥ ص
(١٤٢)
١٢٦ ص
(١٤٣)
١٢٧ ص
(١٤٤)
١٢٧ ص
(١٤٥)
١٢٧ ص
(١٤٦)
١٢٨ ص
(١٤٧)
١٣١ ص
(١٤٨)
١٣٣ ص
(١٤٩)
١٣٤ ص
(١٥٠)
١٣٤ ص
(١٥١)
١٣٤ ص
(١٥٢)
١٣٥ ص
(١٥٣)
١٣٥ ص
(١٥٤)
١٣٥ ص
(١٥٥)
١٤٠ ص
(١٥٦)
١٤٢ ص
(١٥٧)
١٤٢ ص
(١٥٨)
١٤٢ ص
(١٥٩)
١٤٣ ص
(١٦٠)
١٤٣ ص
(١٦١)
١٤٤ ص
(١٦٢)
١٤٦ ص
(١٦٣)
١٤٨ ص
(١٦٤)
١٤٨ ص
(١٦٥)
١٤٨ ص
(١٦٦)
١٤٩ ص
(١٦٧)
١٥٠ ص
(١٦٨)
١٥٠ ص
(١٦٩)
١٥١ ص
(١٧٠)
١٥١ ص
(١٧١)
١٥١ ص
(١٧٢)
١٥٢ ص
(١٧٣)
١٥٢ ص
(١٧٤)
١٥٢ ص
(١٧٥)
١٥٤ ص
(١٧٦)
١٥٥ ص
(١٧٧)
١٥٦ ص
(١٧٨)
١٥٦ ص
(١٧٩)
١٥٦ ص
(١٨٠)
١٥٧ ص
(١٨١)
١٥٧ ص
(١٨٢)
١٦١ ص
(١٨٣)
١٦٤ ص
(١٨٤)
١٦٥ ص
(١٨٥)
١٦٥ ص
(١٨٦)
١٦٥ ص
(١٨٧)
١٦٦ ص
(١٨٨)
١٦٦ ص
(١٨٩)
١٦٧ ص
(١٩٠)
١٦٧ ص
(١٩١)
١٦٨ ص
(١٩٢)
١٧١ ص
(١٩٣)
١٧٢ ص
(١٩٤)
١٧٢ ص
(١٩٥)
١٧٣ ص
(١٩٦)
١٧٣ ص
(١٩٧)
١٧٣ ص
(١٩٨)
١٧٤ ص
(١٩٩)
١٧٥ ص
(٢٠٠)
١٧٥ ص
(٢٠١)
١٧٥ ص
(٢٠٢)
١٧٦ ص
(٢٠٣)
١٧٦ ص
(٢٠٤)
١٧٧ ص
(٢٠٥)
١٧٨ ص
(٢٠٦)
١٧٩ ص
(٢٠٧)
١٨٠ ص
(٢٠٨)
١٨٠ ص
(٢٠٩)
١٨٠ ص
(٢١٠)
١٨١ ص
(٢١١)
١٨٢ ص
(٢١٢)
١٨٢ ص
(٢١٣)
١٨٤ ص
(٢١٤)
١٨٦ ص
(٢١٥)
١٨٧ ص
(٢١٦)
١٨٧ ص
(٢١٧)
١٨٧ ص
(٢١٨)
١٨٧ ص
(٢١٩)
١٨٨ ص
(٢٢٠)
١٨٨ ص
(٢٢١)
١٨٩ ص
(٢٢٢)
١٩١ ص
(٢٢٣)
١٩١ ص
(٢٢٤)
١٩٢ ص
(٢٢٥)
١٩٢ ص
(٢٢٦)
١٩٣ ص
(٢٢٧)
١٩٣ ص
(٢٢٨)
١٩٣ ص
(٢٢٩)
١٩٧ ص
(٢٣٠)
٢٠٣ ص
(٢٣١)
٢٠٤ ص
(٢٣٢)
٢٠٤ ص
(٢٣٣)
٢٠٤ ص
(٢٣٤)
٢٠٦ ص
(٢٣٥)
٢٠٦ ص
(٢٣٦)
٢١١ ص
(٢٣٧)
٢١٥ ص
(٢٣٨)
٢١٦ ص
(٢٣٩)
٢١٦ ص
(٢٤٠)
٢١٦ ص
(٢٤١)
٢١٧ ص
(٢٤٢)
٢١٧ ص
(٢٤٣)
٢١٧ ص
(٢٤٤)
٢٢٠ ص
(٢٤٥)
٢٢٣ ص
(٢٤٦)
٢٢٤ ص
(٢٤٧)
٢٢٤ ص
(٢٤٨)
٢٢٤ ص
(٢٤٩)
٢٢٥ ص
(٢٥٠)
٢٢٥ ص
(٢٥١)
٢٢٥ ص
(٢٥٢)
٢٢٦ ص
(٢٥٣)
٢٢٦ ص
(٢٥٤)
٢٣٢ ص
(٢٥٥)
٢٣٤ ص
(٢٥٦)
٢٣٥ ص
(٢٥٧)
٢٣٥ ص
(٢٥٨)
٢٣٦ ص
(٢٥٩)
٢٣٦ ص
(٢٦٠)
٢٤٠ ص
(٢٦١)
٢٤٢ ص
(٢٦٢)
٢٤٢ ص
(٢٦٣)
٢٤٢ ص
(٢٦٤)
٢٤٣ ص
(٢٦٥)
٢٤٣ ص
(٢٦٦)
٢٤٤ ص
(٢٦٧)
٢٤٥ ص
(٢٦٨)
٢٤٥ ص
(٢٦٩)
٢٤٥ ص
(٢٧٠)
٢٤٦ ص
(٢٧١)
٢٤٧ ص
(٢٧٢)
٢٤٩ ص
(٢٧٣)
٢٥٣ ص
(٢٧٤)
٢٥٥ ص
(٢٧٥)
٢٥٥ ص
(٢٧٦)
٢٥٥ ص
(٢٧٧)
٢٥٦ ص
(٢٧٨)
٢٥٦ ص
(٢٧٩)
٢٥٧ ص
(٢٨٠)
٢٥٨ ص
(٢٨١)
٢٥٩ ص
(٢٨٢)
٢٦٠ ص
(٢٨٣)
٢٦٠ ص
(٢٨٤)
٢٦٠ ص
(٢٨٥)
٢٦١ ص
(٢٨٦)
٢٦١ ص
(٢٨٧)
٢٦٥ ص
(٢٨٨)
٢٦٨ ص
(٢٨٩)
٢٦٨ ص
(٢٩٠)
٢٦٨ ص
(٢٩١)
٢٦٩ ص
(٢٩٢)
٢٦٩ ص
(٢٩٣)
٢٦٩ ص
(٢٩٤)
٢٧١ ص
(٢٩٥)
٢٧٣ ص
(٢٩٦)
٢٧٤ ص
(٢٩٧)
٢٧٤ ص
(٢٩٨)
٢٧٤ ص
(٢٩٩)
٢٧٥ ص
(٣٠٠)
٢٧٦ ص
(٣٠١)
٢٧٩ ص
(٣٠٢)
٢٨٢ ص
(٣٠٣)
٢٨٢ ص
(٣٠٤)
٢٨٢ ص
(٣٠٥)
٢٨٢ ص
(٣٠٦)
٢٨٤ ص
(٣٠٧)
٢٨٤ ص
(٣٠٨)
٢٩٠ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٢٣٨

وذلك كما قال تعالى: وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً [الأنبياء ٢١/ ١١] .
ثم لفت أنظارهم إلى ضرورة العبرة بما حدث وشاهدوا فقال: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ، فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها، أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها هذا حثّ على السفر، والاتعاظ بالفكر، والتأمل بالبصيرة، أي هلا يسافر هؤلاء في البلاد، فيتأملوا بما حدث من مصارع القوم، وينظروا بأعينهم ما وقع، ويشاهدوا آثارهم، ويفكروا بعقولهم في النتائج، ويسمعوا الأخبار بآذانهم، ليقفوا على الحقائق ويطلعوا على الأسباب، ويدركوا الأسرار، فيعتبروا بما شاهدوا ورأوا، ويقلعوا عما هم فيه من شرك وتكذيب لرسول الله، وينيبوا إلى ربهم الذي خلقهم، وأقام لهم الأدلة والبراهين في الكون على وجوده ووحدانيته.
فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ، وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ أي ولكنهم لم يفكروا ولم يعتبروا ولم ينظروا، لا لأنهم قوم عمي البصر، وإنما هم عمي البصائر، فليس العمى عمى البصر، وإنما العمى عمى البصيرة، وإن كانت أبصارهم سليمة، فإنهم عطلوا قدراتهم الفكرية وعقولهم، فلم يتفحصوا حقائق الأمور، ولم ينفذوا إلى العبر.
ذكر الرازي أن الآية تدل على أن العقل هو العلم، وأن محل العلم هو القلب لأن المقصود من قوله: قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها العلم، وقوله:
يَعْقِلُونَ بِها كالدلالة على أن القلب آلة لهذا التعقل [١] . وأضاف العقل إلى القلب لأنه محله، كما أن السمع محله الأذن.
وبعد أن أبان تعالى ما هم عليه من التكذيب، ذكر أنهم قوم طائشون، حمقى، يستهزئون بحلول العذاب، فقال:


[١] تفسير الرازي: ٢٣/ ٤٥