التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٦ ص
(٥)
٨ ص
(٦)
٨ ص
(٧)
٨ ص
(٨)
٩ ص
(٩)
٩ ص
(١٠)
١١ ص
(١١)
١٣ ص
(١٢)
١٣ ص
(١٣)
١٤ ص
(١٤)
١٤ ص
(١٥)
١٥ ص
(١٦)
١٥ ص
(١٧)
١٥ ص
(١٨)
١٨ ص
(١٩)
١٩ ص
(٢٠)
١٩ ص
(٢١)
٢٠ ص
(٢٢)
٢٠ ص
(٢٣)
٢١ ص
(٢٤)
٢٢ ص
(٢٥)
٢٦ ص
(٢٦)
٢٨ ص
(٢٧)
٢٩ ص
(٢٨)
٢٩ ص
(٢٩)
٣١ ص
(٣٠)
٣١ ص
(٣١)
٣٥ ص
(٣٢)
٣٧ ص
(٣٣)
٣٧ ص
(٣٤)
٣٧ ص
(٣٥)
٣٧ ص
(٣٦)
٣٨ ص
(٣٧)
٣٨ ص
(٣٨)
٣٨ ص
(٣٩)
٣٨ ص
(٤٠)
٣٨ ص
(٤١)
٤٠ ص
(٤٢)
٤١ ص
(٤٣)
٤١ ص
(٤٤)
٤٢ ص
(٤٥)
٤٢ ص
(٤٦)
٤٢ ص
(٤٧)
٤٣ ص
(٤٨)
٤٤ ص
(٤٩)
٤٥ ص
(٥٠)
٤٦ ص
(٥١)
٤٧ ص
(٥٢)
٤٧ ص
(٥٣)
٤٩ ص
(٥٤)
٤٩ ص
(٥٥)
٥٦ ص
(٥٦)
٥٨ ص
(٥٧)
٥٨ ص
(٥٨)
٥٩ ص
(٥٩)
٥٩ ص
(٦٠)
٥٩ ص
(٦١)
٦٠ ص
(٦٢)
٦٣ ص
(٦٣)
٦٦ ص
(٦٤)
٦٦ ص
(٦٥)
٦٧ ص
(٦٦)
٦٧ ص
(٦٧)
٦٨ ص
(٦٨)
٦٨ ص
(٦٩)
٦٨ ص
(٧٠)
٧٥ ص
(٧١)
٧٩ ص
(٧٢)
٧٩ ص
(٧٣)
٧٩ ص
(٧٤)
٨٠ ص
(٧٥)
٨٢ ص
(٧٦)
٨٢ ص
(٧٧)
٨٣ ص
(٧٨)
٨٣ ص
(٧٩)
٨٣ ص
(٨٠)
٨٤ ص
(٨١)
٨٦ ص
(٨٢)
٨٧ ص
(٨٣)
٨٧ ص
(٨٤)
٨٨ ص
(٨٥)
٨٨ ص
(٨٦)
٨٨ ص
(٨٧)
٨٩ ص
(٨٨)
٨٩ ص
(٨٩)
٩٢ ص
(٩٠)
٩٦ ص
(٩١)
٩٦ ص
(٩٢)
٩٧ ص
(٩٣)
٩٧ ص
(٩٤)
٩٨ ص
(٩٥)
١٠١ ص
(٩٦)
١٠٤ ص
(٩٧)
١٠٤ ص
(٩٨)
١٠٤ ص
(٩٩)
١٠٥ ص
(١٠٠)
١٠٥ ص
(١٠١)
١٠٦ ص
(١٠٢)
١٠٩ ص
(١٠٣)
١١٠ ص
(١٠٤)
١١١ ص
(١٠٥)
١١١ ص
(١٠٦)
١١١ ص
(١٠٧)
١١٢ ص
(١٠٨)
١١٢ ص
(١٠٩)
١١٦ ص
(١١٠)
١١٨ ص
(١١١)
١١٩ ص
(١١٢)
١١٩ ص
(١١٣)
١١٩ ص
(١١٤)
١١٩ ص
(١١٥)
١٢٠ ص
(١١٦)
١٢٣ ص
(١١٧)
١٢٤ ص
(١١٨)
١٢٤ ص
(١١٩)
١٢٤ ص
(١٢٠)
١٢٥ ص
(١٢١)
١٢٦ ص
(١٢٢)
١٢٧ ص
(١٢٣)
١٢٧ ص
(١٢٤)
١٢٨ ص
(١٢٥)
١٢٨ ص
(١٢٦)
١٢٩ ص
(١٢٧)
١٣٠ ص
(١٢٨)
١٣١ ص
(١٢٩)
١٣٥ ص
(١٣٠)
١٣٧ ص
(١٣١)
١٣٧ ص
(١٣٢)
١٣٨ ص
(١٣٣)
١٣٨ ص
(١٣٤)
١٤٠ ص
(١٣٥)
١٤١ ص
(١٣٦)
١٤٧ ص
(١٣٧)
١٤٩ ص
(١٣٨)
١٥٠ ص
(١٣٩)
١٥١ ص
(١٤٠)
١٥١ ص
(١٤١)
١٥٣ ص
(١٤٢)
١٥٣ ص
(١٤٣)
١٥٩ ص
(١٤٤)
١٦٣ ص
(١٤٥)
١٦٣ ص
(١٤٦)
١٦٣ ص
(١٤٧)
١٦٣ ص
(١٤٨)
١٦٤ ص
(١٤٩)
١٦٥ ص
(١٥٠)
١٦٦ ص
(١٥١)
١٦٦ ص
(١٥٢)
١٦٧ ص
(١٥٣)
١٦٧ ص
(١٥٤)
١٦٨ ص
(١٥٥)
١٦٨ ص
(١٥٦)
١٧٤ ص
(١٥٧)
١٧٦ ص
(١٥٨)
١٧٧ ص
(١٥٩)
١٧٧ ص
(١٦٠)
١٧٨ ص
(١٦١)
١٧٨ ص
(١٦٢)
١٧٩ ص
(١٦٣)
١٨٢ ص
(١٦٤)
١٨٤ ص
(١٦٥)
١٨٤ ص
(١٦٦)
١٨٥ ص
(١٦٧)
١٨٥ ص
(١٦٨)
١٨٦ ص
(١٦٩)
١٨٦ ص
(١٧٠)
١٨٦ ص
(١٧١)
١٨٧ ص
(١٧٢)
١٨٨ ص
(١٧٣)
١٩٠ ص
(١٧٤)
١٩٠ ص
(١٧٥)
١٩٠ ص
(١٧٦)
١٩١ ص
(١٧٧)
١٩١ ص
(١٧٨)
١٩١ ص
(١٧٩)
١٩٤ ص
(١٨٠)
١٩٦ ص
(١٨١)
١٩٦ ص
(١٨٢)
١٩٦ ص
(١٨٣)
١٩٧ ص
(١٨٤)
١٩٧ ص
(١٨٥)
١٩٨ ص
(١٨٦)
٢٠٠ ص
(١٨٧)
٢٠٢ ص
(١٨٨)
٢٠٣ ص
(١٨٩)
٢٠٤ ص
(١٩٠)
٢٠٤ ص
(١٩١)
٢٠٨ ص
(١٩٢)
٢١٠ ص
(١٩٣)
٢١١ ص
(١٩٤)
٢١١ ص
(١٩٥)
٢١٢ ص
(١٩٦)
٢١٤ ص
(١٩٧)
٢١٤ ص
(١٩٨)
٢١٤ ص
(١٩٩)
٢١٤ ص
(٢٠٠)
٢١٧ ص
(٢٠١)
٢٢٣ ص
(٢٠٢)
٢٢٧ ص
(٢٠٣)
٢٢٧ ص
(٢٠٤)
٢٢٧ ص
(٢٠٥)
٢٢٧ ص
(٢٠٦)
٢٢٨ ص
(٢٠٧)
٢٢٩ ص
(٢٠٨)
٢٢٩ ص
(٢٠٩)
٢٣٠ ص
(٢١٠)
٢٣٠ ص
(٢١١)
٢٣٠ ص
(٢١٢)
٢٣١ ص
(٢١٣)
٢٣١ ص
(٢١٤)
٢٣١ ص
(٢١٥)
٢٣٢ ص
(٢١٦)
٢٣٢ ص
(٢١٧)
٢٣٣ ص
(٢١٨)
٢٣٥ ص
(٢١٩)
٢٣٦ ص
(٢٢٠)
٢٣٨ ص
(٢٢١)
٢٣٩ ص
(٢٢٢)
٢٣٩ ص
(٢٢٣)
٢٤٠ ص
(٢٢٤)
٢٤٠ ص
(٢٢٥)
٢٤١ ص
(٢٢٦)
٢٤١ ص
(٢٢٧)
٢٤٢ ص
(٢٢٨)
٢٤٢ ص
(٢٢٩)
٢٤٤ ص
(٢٣٠)
٢٥٠ ص
(٢٣١)
٢٥٠ ص
(٢٣٢)
٢٥٠ ص
(٢٣٣)
٢٥٠ ص
(٢٣٤)
٢٥١ ص
(٢٣٥)
٢٥١ ص
(٢٣٦)
٢٥٣ ص
(٢٣٧)
٢٥٣ ص
(٢٣٨)
٢٥٤ ص
(٢٣٩)
٢٥٤ ص
(٢٤٠)
٢٥٤ ص
(٢٤١)
٢٥٤ ص
(٢٤٢)
٢٥٥ ص
(٢٤٣)
٢٥٨ ص
(٢٤٤)
٢٦٠ ص
(٢٤٥)
٢٦٠ ص
(٢٤٦)
٢٦٠ ص
(٢٤٧)
٢٦٠ ص
(٢٤٨)
٢٦١ ص
(٢٤٩)
٢٦٢ ص
(٢٥٠)
٢٦٥ ص
(٢٥١)
٢٦٧ ص
(٢٥٢)
٢٦٧ ص
(٢٥٣)
٢٦٧ ص
(٢٥٤)
٢٦٨ ص
(٢٥٥)
٢٦٩ ص
(٢٥٦)
٢٦٩ ص
(٢٥٧)
٢٦٩ ص
(٢٥٨)
٢٧٣ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٣٢

ونظير الآية قوله تعالى: خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ، وَخَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ [الرحمن ٥٥/ ١٤- ١٥] .
وفي هذا إشارة إلى برودة طبع الإنسان، وحرارة طبيعة الجن. وفي الآية تنبيه على شرف آدم عليه السلام، وطيب عنصره، وطهارة محتده، وذلك كله دليل على قدرة الله تعالى.
ثم أبان الله تعالى تشريفه لآدم عليه السلام بأمر الملائكة بالسجود له، وتخلف إبليس عدوه عن السجود له من بين سائر الملائكة، حسدا وكفرا، وعنادا واستكبارا، وافتخارا بالباطل، فقال: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ ...
أي واذكر أيها الرسول لقومك حين أمرت الملائكة قبل خلق أبيكم آدم بالسجود له بعد اكتمال خلقه، وإباء إبليس عدوه من بين سائر الملائكة السجود له، قائلا: لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [الحجر ١٥/ ٣٣] متذرعا بقوله: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ، خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ، وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [ص ٣٨/ ٧٦] وقوله: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الإسراء ١٧/ ٦٢] .
وقد تضمن دفاع إبليس وسبب امتناعه عن السجود لآدم: بأنه خير منه، فإنه خلق من النار، وآدم من الطين، وفي النار عنصر الارتفاع والسمو، وفي التراب عنصر الخمود والركود، فهي أشرف من الطين، والأعلى لا يعظم الأدنى.
وذلك قياس فاسد لأن خيرية المادة لا تعني خيرية العنصر، بدليل أن الملائكة من نور، والنور خير من النار. ثم إنه عصيان أمر الخالق، وجهل بأن آدم امتاز باستعداد علمي وعملي لتلقي التكاليف وتقدم الكون.
لذا عاقبة الله بقوله: قالَ: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ... أي فاخرج