التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٥ ص
(٥)
٦ ص
(٦)
٦ ص
(٧)
١١ ص
(٨)
١٤ ص
(٩)
١٥ ص
(١٠)
١٥ ص
(١١)
١٥ ص
(١٢)
١٦ ص
(١٣)
١٦ ص
(١٤)
١٩ ص
(١٥)
٢١ ص
(١٦)
٢١ ص
(١٧)
٢١ ص
(١٨)
٢٢ ص
(١٩)
٢٢ ص
(٢٠)
٢٣ ص
(٢١)
٢٣ ص
(٢٢)
٢٣ ص
(٢٣)
٢٤ ص
(٢٤)
٢٥ ص
(٢٥)
٢٥ ص
(٢٦)
٢٦ ص
(٢٧)
٢٧ ص
(٢٨)
٣٠ ص
(٢٩)
٣٠ ص
(٣٠)
٣٠ ص
(٣١)
٣١ ص
(٣٢)
٣١ ص
(٣٣)
٣٢ ص
(٣٤)
٣٢ ص
(٣٥)
٣٣ ص
(٣٦)
٣٤ ص
(٣٧)
٣٥ ص
(٣٨)
٣٦ ص
(٣٩)
٣٦ ص
(٤٠)
٣٧ ص
(٤١)
٣٧ ص
(٤٢)
٣٩ ص
(٤٣)
٤١ ص
(٤٤)
٤١ ص
(٤٥)
٤٢ ص
(٤٦)
٤٢ ص
(٤٧)
٤٢ ص
(٤٨)
٤٣ ص
(٤٩)
٤٣ ص
(٥٠)
٤٣ ص
(٥١)
٤٦ ص
(٥٢)
٤٨ ص
(٥٣)
٤٨ ص
(٥٤)
٤٩ ص
(٥٥)
٤٩ ص
(٥٦)
٤٩ ص
(٥٧)
٤٩ ص
(٥٨)
٥١ ص
(٥٩)
٥٢ ص
(٦٠)
٥٣ ص
(٦١)
٥٣ ص
(٦٢)
٥٣ ص
(٦٣)
٥٤ ص
(٦٤)
٥٤ ص
(٦٥)
٥٤ ص
(٦٦)
٥٥ ص
(٦٧)
٥٥ ص
(٦٨)
٦٠ ص
(٦٩)
٦٥ ص
(٧٠)
٦٦ ص
(٧١)
٦٦ ص
(٧٢)
٦٧ ص
(٧٣)
٦٧ ص
(٧٤)
٧٠ ص
(٧٥)
٧١ ص
(٧٦)
٧١ ص
(٧٧)
٧٤ ص
(٧٨)
٧٨ ص
(٧٩)
٧٩ ص
(٨٠)
٧٩ ص
(٨١)
٨٠ ص
(٨٢)
٨٠ ص
(٨٣)
٨٠ ص
(٨٤)
٨٠ ص
(٨٥)
٨١ ص
(٨٦)
٨١ ص
(٨٧)
٨٢ ص
(٨٨)
٨٣ ص
(٨٩)
٨٦ ص
(٩٠)
٨٩ ص
(٩١)
٩١ ص
(٩٢)
٩١ ص
(٩٣)
٩٢ ص
(٩٤)
٩٢ ص
(٩٥)
٩٣ ص
(٩٦)
٩٤ ص
(٩٧)
٩٥ ص
(٩٨)
٩٧ ص
(٩٩)
٩٨ ص
(١٠٠)
٩٨ ص
(١٠١)
٩٨ ص
(١٠٢)
٩٩ ص
(١٠٣)
٩٩ ص
(١٠٤)
١٠٥ ص
(١٠٥)
١٠٦ ص
(١٠٦)
١٠٦ ص
(١٠٧)
١٠٦ ص
(١٠٨)
١٠٦ ص
(١٠٩)
١٠٧ ص
(١١٠)
١٠٧ ص
(١١١)
١٠٨ ص
(١١٢)
١١١ ص
(١١٣)
١١١ ص
(١١٤)
١١١ ص
(١١٥)
١١٢ ص
(١١٦)
١١٢ ص
(١١٧)
١١٥ ص
(١١٨)
١١٧ ص
(١١٩)
١١٧ ص
(١٢٠)
١١٧ ص
(١٢١)
١١٨ ص
(١٢٢)
١١٨ ص
(١٢٣)
١٢١ ص
(١٢٤)
١٢١ ص
(١٢٥)
١٢١ ص
(١٢٦)
١٢٢ ص
(١٢٧)
١٢٢ ص
(١٢٨)
١٢٢ ص
(١٢٩)
١٢٢ ص
(١٣٠)
١٢٤ ص
(١٣١)
١٢٦ ص
(١٣٢)
١٢٦ ص
(١٣٣)
١٢٧ ص
(١٣٤)
١٢٧ ص
(١٣٥)
١٢٧ ص
(١٣٦)
١٢٧ ص
(١٣٧)
١٢٨ ص
(١٣٨)
١٣٠ ص
(١٣٩)
١٣٢ ص
(١٤٠)
١٣٢ ص
(١٤١)
١٣٢ ص
(١٤٢)
١٣٢ ص
(١٤٣)
١٣٣ ص
(١٤٤)
١٣٣ ص
(١٤٥)
١٣٤ ص
(١٤٦)
١٣٥ ص
(١٤٧)
١٣٥ ص
(١٤٨)
١٣٥ ص
(١٤٩)
١٣٥ ص
(١٥٠)
١٣٦ ص
(١٥١)
١٣٧ ص
(١٥٢)
١٣٧ ص
(١٥٣)
١٤٠ ص
(١٥٤)
١٤٢ ص
(١٥٥)
١٤٢ ص
(١٥٦)
١٤٢ ص
(١٥٧)
١٤٣ ص
(١٥٨)
١٤٣ ص
(١٥٩)
١٤٤ ص
(١٦٠)
١٤٤ ص
(١٦١)
١٤٦ ص
(١٦٢)
١٤٧ ص
(١٦٣)
١٤٧ ص
(١٦٤)
١٤٧ ص
(١٦٥)
١٤٨ ص
(١٦٦)
١٤٨ ص
(١٦٧)
١٤٨ ص
(١٦٨)
١٤٩ ص
(١٦٩)
١٥٣ ص
(١٧٠)
١٥٥ ص
(١٧١)
١٥٥ ص
(١٧٢)
١٥٥ ص
(١٧٣)
١٥٦ ص
(١٧٤)
١٥٦ ص
(١٧٥)
١٥٦ ص
(١٧٦)
١٥٧ ص
(١٧٧)
١٥٨ ص
(١٧٨)
١٦٢ ص
(١٧٩)
١٦٤ ص
(١٨٠)
١٦٥ ص
(١٨١)
١٦٥ ص
(١٨٢)
١٦٥ ص
(١٨٣)
١٦٦ ص
(١٨٤)
١٦٦ ص
(١٨٥)
١٦٨ ص
(١٨٦)
١٧٢ ص
(١٨٧)
١٧٢ ص
(١٨٨)
١٧٢ ص
(١٨٩)
١٧٢ ص
(١٩٠)
١٧٣ ص
(١٩١)
١٧٣ ص
(١٩٢)
١٧٨ ص
(١٩٣)
١٧٩ ص
(١٩٤)
١٧٩ ص
(١٩٥)
١٨٠ ص
(١٩٦)
١٨٠ ص
(١٩٧)
١٨١ ص
(١٩٨)
١٨١ ص
(١٩٩)
١٨١ ص
(٢٠٠)
١٨٦ ص
(٢٠١)
١٨٨ ص
(٢٠٢)
١٨٨ ص
(٢٠٣)
١٨٩ ص
(٢٠٤)
١٨٩ ص
(٢٠٥)
١٨٩ ص
(٢٠٦)
١٨٩ ص
(٢٠٧)
١٩٠ ص
(٢٠٨)
١٩٠ ص
(٢٠٩)
١٩١ ص
(٢١٠)
١٩٤ ص
(٢١١)
١٩٨ ص
(٢١٢)
١٩٨ ص
(٢١٣)
١٩٩ ص
(٢١٤)
١٩٩ ص
(٢١٥)
١٩٩ ص
(٢١٦)
٢٠٠ ص
(٢١٧)
٢٠٠ ص
(٢١٨)
٢٠٧ ص
(٢١٩)
٢١١ ص
(٢٢٠)
٢١١ ص
(٢٢١)
٢١٢ ص
(٢٢٢)
٢١٢ ص
(٢٢٣)
٢١٣ ص
(٢٢٤)
٢١٣ ص
(٢٢٥)
٢١٣ ص
(٢٢٦)
٢١٤ ص
(٢٢٧)
٢١٥ ص
(٢٢٨)
٢١٩ ص
(٢٢٩)
٢٢٣ ص
(٢٣٠)
٢٢٣ ص
(٢٣١)
٢٢٣ ص
(٢٣٢)
٢٢٣ ص
(٢٣٣)
٢٢٤ ص
(٢٣٤)
٢٢٤ ص
(٢٣٥)
٢٢٥ ص
(٢٣٦)
٢٢٧ ص
(٢٣٧)
٢٢٧ ص
(٢٣٨)
٢٢٨ ص
(٢٣٩)
٢٢٨ ص
(٢٤٠)
٢٢٨ ص
(٢٤١)
٢٢٩ ص
(٢٤٢)
٢٢٩ ص
(٢٤٣)
٢٣٢ ص
(٢٤٤)
٢٣٥ ص
(٢٤٥)
٢٣٥ ص
(٢٤٦)
٢٣٥ ص
(٢٤٧)
٢٣٦ ص
(٢٤٨)
٢٣٧ ص
(٢٤٩)
٢٣٧ ص
(٢٥٠)
٢٣٩ ص
(٢٥١)
٢٤٠ ص
(٢٥٢)
٢٤١ ص
(٢٥٣)
٢٤١ ص
(٢٥٤)
٢٤١ ص
(٢٥٥)
٢٤٢ ص
(٢٥٦)
٢٤٢ ص
(٢٥٧)
٢٤٣ ص
(٢٥٨)
٢٤٣ ص
(٢٥٩)
٢٤٣ ص
(٢٦٠)
٢٤٥ ص
(٢٦١)
٢٤٧ ص
(٢٦٢)
٢٤٧ ص
(٢٦٣)
٢٤٨ ص
(٢٦٤)
٢٤٨ ص
(٢٦٥)
٢٤٨ ص
(٢٦٦)
٢٤٨ ص
(٢٦٧)
٢٤٩ ص
(٢٦٨)
٢٥١ ص
(٢٦٩)
٢٥٣ ص
(٢٧٠)
٢٥٣ ص
(٢٧١)
٢٥٣ ص
(٢٧٢)
٢٥٣ ص
(٢٧٣)
٢٥٤ ص
(٢٧٤)
٢٥٤ ص
(٢٧٥)
٢٥٥ ص
(٢٧٦)
٢٥٦ ص
(٢٧٧)
٢٥٨ ص
(٢٧٨)
٢٥٨ ص
(٢٧٩)
٢٥٨ ص
(٢٨٠)
٢٥٨ ص
(٢٨١)
٢٦٠ ص
(٢٨٢)
٢٦٠ ص
(٢٨٣)
٢٦٣ ص
(٢٨٤)
٢٦٤ ص
(٢٨٥)
٢٦٥ ص
(٢٨٦)
٢٦٥ ص
(٢٨٧)
٢٧٠ ص
(٢٨٨)
٢٧٦ ص
(٢٨٩)
٢٧٨ ص
(٢٩٠)
٢٨١ ص
(٢٩١)
٢٨١ ص
(٢٩٢)
٢٨١ ص
(٢٩٣)
٢٨١ ص
(٢٩٤)
٢٨٢ ص
(٢٩٥)
٢٨٣ ص
(٢٩٦)
٢٨٣ ص
(٢٩٧)
٢٨٤ ص
(٢٩٨)
٢٨٥ ص
(٢٩٩)
٢٨٥ ص
(٣٠٠)
٢٨٦ ص
(٣٠١)
٢٨٦ ص
(٣٠٢)
٢٨٧ ص
(٣٠٣)
٢٨٧ ص
(٣٠٤)
٢٨٧ ص
(٣٠٥)
٢٨٨ ص
(٣٠٦)
٢٨٨ ص
(٣٠٧)
٢٩١ ص
(٣٠٨)
٢٩٢ ص
(٣٠٩)
٢٩٣ ص
(٣١٠)
٢٩٣ ص
(٣١١)
٢٩٤ ص
(٣١٢)
٢٩٥ ص
(٣١٣)
٢٩٥ ص
(٣١٤)
٣٠٠ ص
(٣١٥)
٣٠٢ ص
(٣١٦)
٣٠٢ ص
(٣١٧)
٣٠٢ ص
(٣١٨)
٣٠٣ ص
(٣١٩)
٣٠٣ ص
(٣٢٠)
٣٠٧ ص
(٣٢١)
٣٠٨ ص
(٣٢٢)
٣٠٩ ص
(٣٢٣)
٣٠٩ ص
(٣٢٤)
٣٠٩ ص
(٣٢٥)
٣٠٩ ص
(٣٢٦)
٣٠٩ ص
(٣٢٧)
٣١١ ص
(٣٢٨)
٣١١ ص
(٣٢٩)
٣١٢ ص
(٣٣٠)
٣١٥ ص
(٣٣١)
٣١٧ ص
(٣٣٢)
٣١٧ ص
(٣٣٣)
٣١٨ ص
(٣٣٤)
٣١٨ ص
(٣٣٥)
٣١٨ ص
(٣٣٦)
٣١٩ ص
(٣٣٧)
٣٢٠ ص
(٣٣٨)
٣٢٠ ص
(٣٣٩)
٣٢٢ ص
(٣٤٠)
٣٢٤ ص
(٣٤١)
٣٢٥ ص
(٣٤٢)
٣٢٥ ص
(٣٤٣)
٣٢٥ ص
(٣٤٤)
٣٢٥ ص
(٣٤٥)
٣٢٦ ص
(٣٤٦)
٣٢٧ ص
(٣٤٧)
٣٢٨ ص
(٣٤٨)
٣٢٩ ص
(٣٤٩)
٣٢٩ ص
(٣٥٠)
٣٢٩ ص
(٣٥١)
٣٢٩ ص
(٣٥٢)
٣٣٠ ص
(٣٥٣)
٣٣٠ ص
(٣٥٤)
٣٣١ ص
(٣٥٥)
٣٣٢ ص
(٣٥٦)
٣٣٣ ص
(٣٥٧)
٣٣٣ ص
(٣٥٨)
٣٣٤ ص
(٣٥٩)
٣٣٤ ص
(٣٦٠)
٣٣٥ ص
(٣٦١)
٣٣٦ ص
(٣٦٢)
٣٣٨ ص
(٣٦٣)
٣٤٠ ص
(٣٦٤)
٣٤١ ص
(٣٦٥)
٣٤١ ص
(٣٦٦)
٣٤١ ص
(٣٦٧)
٣٤٢ ص
(٣٦٨)
٣٤٢ ص
(٣٦٩)
٣٤٢ ص
(٣٧٠)
٣٤٤ ص
(٣٧١)
٣٤٤ ص
(٣٧٢)
٣٤٤ ص
(٣٧٣)
٣٤٥ ص
(٣٧٤)
٣٤٥ ص
(٣٧٥)
٣٤٥ ص
(٣٧٦)
٣٤٦ ص
(٣٧٧)
٣٤٧ ص
(٣٧٨)
٣٤٧ ص
(٣٧٩)
٣٤٧ ص
(٣٨٠)
٣٤٨ ص
(٣٨١)
٣٤٨ ص
(٣٨٢)
٣٤٩ ص
(٣٨٣)
٣٤٩ ص
(٣٨٤)
٣٥٢ ص
 
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٣٨

فقال: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ ... أي أنه تعالى فعل بهؤلاء المشركين المكذبين برسالة محمد صلّى الله عليه وآله وسلم وكفرهم بها، كما فعل بالأمم المكذبة قبلهم، فعادة هؤلاء في كفرهم كعادة آل فرعون (أي قومه) في كفرهم، فجوزي هؤلاء بالقتل والسبي، كما جوزي أولئك بالإغراق، كفر هؤلاء المشركون والكفار بآيات ربهم، فأهلكهم الله بسبب ذنوبهم، وأخذهم أخذ عزيز مقتدر، فالسنة والعادة في الفريقين واحدة، والجزاء من جنس العمل.
إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ أي إن الله قوي لا يغلبه غالب، ولا يفوته هارب.
روى البخاري ومسلم وابن ماجه عن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه أن النبي صلّى الله عليه وآله وسلم قال: «إن الله تعالى ليملي للظالم حتى إذا أخذه لم يفلته» .
ثم أخبر الله تعالى عن تمام عدله وقسطه في حكمه بأنه تعالى لا يغير نعمة أنعمها على أحد إلا بسبب ذنب ارتكبه، فقال: ذلك العذاب الناجم عن سوء العمل وإهلاك قريش بكفرها بأنعم الله عليها، بسبب سنته تعالى وحكمته التي اقتضت ألا يغير نعمته على قوم، حتى يغيروا ما بهم من الحال، فيكفروا النعمة، ويبطروا بها، فاستحقوا تبديل الأوضاع، كتبديل أهل مكة إطعامهم من جوع، وأمنهم من خوف، كقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ، وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ، وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ [الرعد ١٣/ ١١] .
وفي هذا دلالة واضحة على أن استحقاق النعم منوط بصلاح العقائد، وحسن الأعمال، ورفعة الأخلاق، وأن زوال النعم يكون بسبب الكفر والفساد وسوء الأخلاق، إلا أن يكون ذلك استدراجا كما قال تعالى في آية أخرى:
سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ [القلم ٦٨/ ٤٤] .
وكل الناس تحت رقابة الله المتصرف فيهم، لذا قال: وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ