اين حوزه بشويم يا نه . البته اگر سؤال از ممكن بودن يا غيرممكن بودن است ، مى توانم بگويم خيلى دشوار است . به نظر من ، در اين قسمت از گزاره ها ، غير از آن خدماتى كه جامعه شناسى مى تواند به فهم و اجرا كند، ديگر راه بسته است و بيشتر مى توانيم حالت پيشينى و پسينى داشته باشيم . براى مثال ، فرض كنيد كه ما الآن مى دانيم براساس نظريه اى كه در حوزه اخلاق اجتماعى داريم ، سترعيوب چه به عنوان صفت الهىِ ستّارالعيوب بودن ، و چه به عنوان صفتى كه مؤمن و مسلمان در روابط اجتماعى خود بايدداشته باشد كه افعال مسلمانان را حمل به صحت نمايد ، بالا بردن ذخيره اطلاعات اجتماعى است ؛ يعنى اين مسأله را به خوبى مى توان با جامعه شناسى تبيين كرد و موضع دين را توضيح داد. اگر براى كسى حرمتى نگذاريم و عزّت نفس فردى و حرمت اجتماعى افرادپايين بيايد ، هزينه اين ها براى ارتكاب خلاف كاسته مى شود و آسان تر دست به خلاف كارى مى زنند . اين ها در سطوح تحليل مهم است . اين ايجاد فضاى اطمينان براى خود و ديگران و حرمت گذارى ، چه اثرى مى تواند داشته باشد . يا مسأله صله رحم ، دوستى بين فرد است و نظارت ، كنترل ، رسيدگى و كمك متقابل نيست. آدمِ تنها ، زودتر افسرده و بزهكار مى شود ، ولى وقتى انسان ها با هم رفت و آمد مى كنند ، اين طور نيست . يا وقتى اين ديدگاه را قبول داشته باشيم كه وقتى ميهمان مى آيد ، بركت مى آورد و وقتى مى رود ، گناه را با خود مى برد ، حاصل اين ديد ، مكانيزم هايى براى جلوگيرى از گسترش انحراف افراد مى گردد و بر عكس ، جدا شدن و خرد شدن چارچوب هاى نظام اجتماعى و نيز ضعف كنترل هاى نهادى شده ، خيلى پيامدهاى بدى دارد . پس علوم زيستى بيولوژى توانسته آن نكته رادر مورد جنون گاوى روشن كند و ما هم مى توانيم از اين ها در رشته خودمان استفاده بكنيم . البته اين نكته هم كم ارزش نيست ، اما اگر منظور اين باشد كه پيش از جامعه شناسى تئوريك يا تجربى ، بتوانيم به گزاره اى برسيم كه بيان عامش را در مورد پديده ها از دين بگيريم ، اين آن چيزى است كه بايد اثبات كنيم . البته چنين چيزى در مقام علم اتفاق مى افتد ، ولى صرف نظر از بحث هاى تئوريك كه مى گويند مى شود يا نمى شود ، در مقام عمل هم اثبات كنيم كه مى شود يا نمى شود. توجه مى كنيد؛ يعنى در مقام اجرا و عمل . حالا شما درباره اين گزاره هاى توصيفى ، دستورى ، ارزشى و هنجارى ببينيد كه چطور مى توان چنين كارى كرد .