آن علم ، نمى توان پيشاپيش چنين پيشى بينى هايى كرد . چطور مى توانيم اين كار را انجام بدهيم؛ يعنى آيا آن چه فهميديم ، فهم از نوع برداشت جامعه شناسانه ما از بُعد معرفت دينى است ، يا اين درست همان پيام جامعه شناسانه خودِ دين به شمار مى آيد . البته به بعضى از اين نكات در آن مقاله اشاره كرده ام و برخى از اساتيد هم به من اشكال كردند كه چرا معتقدم همه آن ها بر اين واقعيت ها مبتنى هستند. به هر صورت ، اين نظريه چه لوازمى دارد؟ يكى در فهم دانش آن كار داريم. اين هم چيز كمى نيست و قرار است نهادينه شود وخيلى هم براى ما مفيد است؛ يعنى دانش تاريخى و دانش جامعه شناختى ، به فهم بهتر ما از دين و برنامه ريزى درست ارشادات دينى كمك كند . پس بايد ببينيم در يك جامعه دينى ، تا جايى كه جامعه شناسى و ظرف تاريخ اجتماعى ما مى تواند كمك بكند ، چگونه مى توانيم آن محتوا و دستور آيات و روايات را اجرايى كنيم . اين البته كمك كمى نيست و خيلى مهم است . اما آيا اين دسته از گزاره ها ، مى تواند نوعى شناخت به ما بدهد و به ما بگويد چطور جامعه اى مطلوب است و بعد به واسطه آن ، بتوانيم به توصيفى از جامعه برسيم؟ چون اگر كار علم ، در حدّ توصيف و تبيين باشد ، كه هيچ؛ ولى اگر منظور ، ساختن جامعه است ، كه اين در حدّى كه الآن ما مى فهميم ، كار علم نيست . ما بايد بعد از جامعه شناسى ، به كمك تفكر اجتماعى ، يعنى چيزى فراتر از جامعه شناسى و به كمك يك سلسله متدولوژى خاص و مفاهيم خاص ، بتوانيم نظام سازى كنيم . در آن زمان ، مى توان گفت ما در اين خصوص كارى كرده ايم .

٤ . كشف احاديث اجتماعى از گزاره هاى جامعه شناختى

جناب استاد ، مى توان گفت كه احاديث ، روابط اجتماعى انسان ها را بيان كرده اند ، ولى در وراى اين مباحث ، گزاره هاى جامعه شناختى اى مى نهفته است كه از همين گزاره هاى اجتماعى احاديث الهام گرفته مى شود و مفاهيم و برداشت هايى را كه در وراى آن ها نهفته است ، كشف مى نماييم .

اين درست همان چيزى است كه اگر امكان پذير باشد ، وجه واقع بينانه و متواضعانه ترى است. در اين زمينه ، همه ما از قبل انقلاب تا الآن ، اين دغدغه را داشته ايم كه آيا مى توانيم وارد