انگلس و لوكاچ و گرامشى و ... ، تا الآن رسيدند. شما هم اگر از احاديث چيزى استنباط كرديد ، زمينه را ايجاد مى كند و در عين حال ، امكان باز پس گيرى هم هست. مانند فقه كه ممكن است فردا حديث ديگرى پيدا كند و نظر ديگرى داشته باشد ، يا از همين حديث چيز ديگرى استنباط نمايد. مثلاً در مورد چاه كه قبلاً نجس مى شد ، اما الآن ديگر نجس نمى شود. هزاران مسأله ممكن است نظر شما را عوض بكند. شما مى گوييد اين استنباط من است و نمى خواهيد بگوييد اين حرف اِلاّ ولابد از دين است يا نيست. البته ابتدا مى توانيد بگوييد ، ولى ممكن است خطا كرده باشيد؛ چه اشكالى دارد؟ به هر حال ، هيچ مشكلى ايجاد نمى كند. مثلاً اين حديث كه مى گويد : «ثبات الدول بالعدل» در سطح تئورى پردازى هزاران شرط دارد و شما در مطالعات اجتماعىِ روايات ، ممكن است از برخى از آن شرط ها اطلاع پيدا نكرده باشيد و بعد كه آگاه شويد ، تئورى را بازسازى كنيد و بگوييد اين تنها برداشت و اجتهاد من از اين روايات اجتماعى است؛ چه بسا اين برداشت بعدها تعديل و تكميل گردد. پس ما وجوه مختلف كار جامعه شناسى و دين را اين گونه مى بينيم و احاديث را از اين ديد نگاه مى كنيم كه ربط اين دو متغير را به صورت تئوريك بازگو نماييم. اين كار ، يعنى نظريه پردازى ، كه فراتر از خود حديث است. قاعدتا اين نظريه پردازى ، در درون معارف و از نگاه واقع گرايانه به عالم صورت مى گيرد و اين ، رابطه دين و علم را رابطه نزديكى مى كند. مثلاً در رابطه با بحث انحرافات اجتماعى ، ابتدا احاديث را جمع كنيد؛ يعنى مرحله اول كار دسته بندى توصيفى است كه بدانيم چند نوع انحرافات داريم و كدام يك از آن ها از ديگرى مهم تر است. مرحله دوم اين است كه بين دو متغير ربط دهيد و درون اين ها را بشكافيد و تلاش كنيد با نگرش دينى و عقلى ، مفاهيمِ بين اين ها را كشف نماييد كه اين كار تا به حال نشده ، ولى كارهاى مرحله اول انجام شده است. بايد بكوشيد با بيان دينى يا تعقل ، يعنى با استنباط از خود قرآن يا جاهاى ديگر ، وجوه ارتباطى بين اين متغيرها را كشف كنيد. مثلاً يكى از مسائلى كه به نظر مى رسد ، اين است كه يك نظام اتوپيك و مطلوب دينى چيست؟ بررسى اين بحث ، خيلى از توقعات بيجا از دين را از بين مى برد. هم چنين موقعيت هاى دينى را از بيان حديث مى توان به دست آورد ، مثل اين كه وقتى در زمان حضرت امام زمان (عج) يك نفر با امنيت كامل به مسافرت مى رود ، اين چه فضايى ايجاد مى كند. ما مى توانيم ديد تاريخى مان را خيلى گسترش دهيم و نظام آخرالزمان يا قبل از ظهور را بررسى كنيم ، مثلاً كارهاى آقاى