را به عنوان يك وجه ضرورى وارد حوزه علم مى كنيم. وجه ضرورى اين است كه دست كم يك رقيب عمده براى فلسفه اجتماعى غرب و فلسفه اجتماعى سكولار است. يك فلسفه اجتماعى سكولار داريم كه واقعيت خود را محدود مى داند ، و يك فلسفه دينى داريم كه واقعيت را در گستردگى خود مى بيند. اين فلسفه دينى مى تواند به عنوان يك رقيب مطرح شود ، و اصولاً خودِ واقعيت علوم اجتماعى از اول اين گونه بوده است. مثلاً ماركسيست به معناى تجربه اى خاص نبوده ، كما اين كه ساير نظريه ها چنين بوده اند. اين كه ماركسيست عمل كرده و حضور و ظهور داشته ، نشان دهنده وجود فلسفه هايى بوده و بالضروره علوم اجتماعى نيز نيازمند فلسفه هايى بوده است. يكى از اين منابع و مجارى مى تواند دين باشد ، و البته از جهات ديگرى نيز ما به ديانت نيازمند هستيم كه به طور مشخص ، دين آن ها را تأمين مى كند. يكى از آنها ، جنبه اخلاقى ارزشى است ، و در دنياى جديد نيز مطرح شده كه نقش دين به عنوان يك هدايت كننده اخلاقى ، به بن بست رسيده است. اين به ويژه در علوم اجتماعى خيلى مهم است كه ببينند علماى دين ، چگونه عمل مى كنند و در خدمت چه كسى هستند و به چه موضوعاتى مى پردازند. اين ها همه مقولاتى است كه در حوزه ارزش ها براى انسان تعيين مى شود . باز اين جا به شكل عام و خاص مى توانيم از دين استنباط كنيم كه مثلاً از نظر دين ، عالم واقعى كيست و چگونه عمل مى كند و در خدمت چيست؟ و ديگر مقوله هاى اين چنينى كه تصورى كلى درباره عالم داريم ، ولى اين تصاوير مى تواند متناسب با زمان بسط و گسترش پيدا كند. اين همان چيزهايى است كه جامعه شناسى به شدت نيازمند آن است. جامعه شناسى و علوم اجتماعى ، شايد در زمينه هاى ديگر خيلى مايل نباشد حرفى از ديانت در ميان باشد ، به ويژه در موضوع فلسفه اجتماعى ، اما برخى از جاها زمينه و ميدان عمل وجود دارد. البته تنها اين جنبه نيست كه علم شما در خدمت چه چيزى باشد ؛ بلكه جنبه معرفتى هم مورد نظر است ، مثلاً اگر در مورد اين كه ما به چه چيزهايى علاقه مند بشويم تحقيق كنيم ، ارزش هاى ما دخالت مى كند . به همين دليل ، چنان چه مطالعات جامعه شناسى قبل و بعد از انقلاب خودمان را در نظر بگيريم ، خواهيم ديد مقولات متفاوتى را مطالعه كرده است. موضوع حجاب و تهاجم فرهنگى ، از مقوله هاى ارزشى است ؛ يعنى حوزه هايى است كه دين مى تواند به علم و علوم اجتماعى ربط پيدا كند.