جوش آمد ، مى توانيم در عرضش هم بگوييم خدا آب را جوش آورد و اين تناقضى ندارد. اين جا همان مشكل پيش مى آيد كه در حوزه فلسفه داريم كه چگونه افعال زشت و گناهان انسان را به خدا نسبت بدهيم؛ يعنى مشكلى شبيه اين وجود دارد. نكته دوم اين است كه جامعه شناسى سكولار ، ميدان نمى دهد كه براى انسان ، وجهى ماورايى قائل بشويم . حتى فلسفه هاى پيش از تجدّد هم اين اعتقاد را داشتند كه انسان ، موجودى است كه ميل آن دنيايى دارد. ما در عرفانمان مى گوييم كه انسان ، ميل به مطلق دارد. براى جامعه شناسى سكولار ، ميل به مطلق مفهوم نيست. شايد جهان مادّى ، جهان مطلق يا قائل بودن به يك حسّ خداجويى در انسان را نمى پذيرد. حالا از آن بيان فلسفى كمى پايين تر بياييم. انسان يك حسّ خدايى دارد . چگونه مى توان اين ها را با اين جامعه شناسى جمع كرد؟ يعنى آن وقت چه چيزى از جامعه شناسى را با چه چيزى جمع مى كنيم؟ سطح ديگر ، سطح پايين تر از اين قضيه است كه جهان شناسى نمى بيند. اين سطح هم مهم است. آن دو سه عنصرى كه گفتيم ، جامعه شناسى سكولار ، مغفول است و ما بايد راجع به آنها ، دقّت كنيم ، اين است كه جامعه شناسى براى فعل غيردينى ، قالب تحليلى واحدى به كار مى برد؛ چه اين كه براى شرورترين انسان ها و متّقى ترين آنها ، قالب تحليلى يكسانى دارد . اين در بحث هاى اوّل ، درست بود. انسانى كه اهل خير است ، كار خير مى كند يا عملش جهتِ خير دارد ، هيچ تحليل خاصى در تبيين جامعه شناسى موجود براى آن نيست. حال ، آيا ممكن است بگوييم ما يك جامعه شناسى مى خواهيم كه اين ها نباشد . اصلاً آن علم ، جامعه شناسى مى شود يا نه؟ چون معمولاً خيلى به طور مبهم سخن مى گويند كه ما مى خواهيم يك جامعه شناسى براساس متافيزيك و مبانى و مفروضات انسان شناسانه دينى برپا كنيم ، ولى بايد پرسيد كه اگر حالا اين چند جنبه اى كه جنبه هاى خيلى دقيقى هم است از جامعه شناسى سكولار بگيريم ، آيا باز جامعه شناسى خواهد بود؟ نكته اين است كه شما مى گوييد جامعه شناسى اى مى خواهيم براساس جامعه شناسى سكولار . اگر اين جنبه هاى متافيزيكى را وارد آن كنيم ، چه چيزى از آن مى ماند كه شما مى خواهيد يك بحث آن طورى داشته باشيد. پس چه چيزى را مى خواهيد با چه چيزى جمع كنيد. آيا اين ها قابل جمع اند يا شما بايد اصلاً منطق خود را تغيير دهيد؟ به رغم اين كه اين امكان به لحاظ معرفتى باز شده ، ولى معنا و مفهومش خيلى محصَّل