شرايطى كه امام و مؤمنان را در برهه اى از تاريخ ، به تقيه و انزوا كشانده است و نيز بررسى شرايطى كه به ظهور بدعت ها، جعل احاديث، تخلف از سنت هاى پذيرفته شده اسلام، احياى سنت ها و رسوم جاهلى ، تحت تأثير جريان هاى ارتجاعى يا ظهور مدعيان دروغين امامت و به ويژه مهدويت در دوره هاى بعد از غيبت صغرى و امورى از اين سنخ انجاميده، در اين بخش و از اين منظر قابل مطالعه و بررسى است. هم چنين مواضعى كه حكومت ها و دستگاه هاى سياسى در خصوص نقل، انتشار، منع كتابت و تفسير حديث و امور مربوط بدان در پيش گرفته اند، در اين چارچوب ملاحظه مى گردد . در اين رويكرد، عوامل محدود كننده، انحرافگر، زمينه ساز پنهان كارى و كتمان و جعل حديث، ارايه تفسيرهاى ناصواب و امورى از اين قبيل ، بررسى مى شود . جامعه شناسى ، در شناخت موضوعات و زمينه هاى كلى ارجاع به حديث نيز ، تا حدى از ما دستگيرى مى كند . يكى از آن عرصه ها كه در معرفت شناسى حديثى و تطبيق آن بر موضوعات عصرىِ متغيّر نقش دارد اين است كه يافته هاى جامعه شناسى در روش شناسى و متدولوژى حديث تأثير مى گذارد . براى مثال، يكى از منابعى كه فقها عموما بدان استناد مى كنند ، بنا و رويه معمول عقلا در تعاملات متعارف است كه بى شك ما را در درك موردىِ روايات، شناخت موضوعات عرفى و تفكيك ابعاد آن ها كمك مى كند. هم چنين شناخت رويه عقلا ، ما را در درك رويه و مرام معصوم نيز يارى مى رساند ؛ چه به اعتقاد ما ، معصوم در همه افعال و مواضع خود ، از اين اصول پيروى مى كرده است. او نيز به مثابه ديگر عقلا عمل نموده و به و يقين اگر راه ديگرى داشت ، بايد ما را از اين ذهنيتِ غالب كه ناگريز در تفسير كنش هاى او اعمال مى شود ، برحذر مى داشت. احاديث نيز كه متضمن قول ، عمل و تقرير معصوم است ، بر همين اساس و با همين ملاك ، بررسى مى شود ؛ يعنى ما با كلام معصوم ، همان معامله را مى كنيم كه با كلام ديگر عقلا. كلام او را هم به همان شيوه فهم و تفسير مى كنيم كه كلام انسان هاى عادى را. از اين رو، شناخت مشى و مرام عقلا ، ما را در فهم و تفسير سنت معصوم كمك مى كند. بى ترديد عموم انسان ها ، در هر شرايط اجتماعى ، به اقتضاى آن و به تناسب وضعيت هاى محيطى و انتظارات معمول عمل مى كنند و در رفتارها و موضع گيرى هاى خود ، ملاحظاتى را ملحوظ مى دارند. توجه به قواعد معمول كنش در تعاملات عقلايى و به اصطلاح ، قواعد بازىِ پذيرفته شده و