زمينه مند است. براى مثال ، كار الياده و دوركيم را اشاره كرده بودم. الياده هم بعد از مدتى كه تمام اديان را بررسى مى كند ، در نهايت مى گويد اين امور يا پديده هاى دينى ، پديده هايى مربوط به امر قدسى است. اما قدسى را چگونه مى توان فهميد؟ اين امر ، در فرهنگ معيّنى كه فرهنگ مسيحى ، يهودى يا ابراهيمى بوده، معنا داشته است؛ وگرنه در بسيارى از اديان يا اقوام كه دين هاى ديگرى داشته اند ، اصلاً قدسى بودن معنايى نداشته كه خود الياده به اين اشاره كرده است . پس اين درست كه تعريف عامى از دين ارائه مى كند و از زمينه فرهنگى مستقل است ، ولى اين نكته در آن تعريف پنهان است. در ادامه ، استدلال كردم كه اين ها دو راه بيشتر ندارند : استقرا يا قياس . اگر بگويند قياسى جلو مى رويم كه همان حرف كوهن و لاكاتوش است؛ يعنى مفروضاتى را در نظر مى گيرند و تعريفاتشان را از آن جا بيرون مى كشند كه از يك فرهنگ و پيش زمينه فرهنگى است . اگر هم بگويند استقرايى بحث مى كنيم ، براى اين كه پديده هاى دينى را استقرا بكنند ، بايد چيزهايى داشته باشند تا بعد استقرايش كنند. پس باز هم آن پيش زمينه دينى و فرهنگى شان براى اين كه چه چيزى را دينى بدانند ، در استقرايشان مداخله داشته است. در نتيجه نمى توانيم بگوييم اين تعريف هايمان از دين ، عام است . اين ها زمينه مند ، و در واقع نشانه فرهنگ يا فرهنگ هاى معيّن خواهد بود . خب حالا اين در باب خود علم شناسى و بحث پارادايم و نسبيتى كه اين ها مطرح كردند ، امر ساده اى نيست كه به اصطلاح به صورت معتدل از آن بگذرد و راحت تمامش كند . بحث دوم من هم اين بود كه بايد اين قضيه را حل كرد و بعد جلو رفت. ما نمى توانيم دين را بدون وصل كردن به زمينه فرهنگى اش تعريف كنيم . اين ها هم كه كوشيدند تعريفى از دين ارائه بدهند بدون زمينه دينى و بدون اين كه اشاره بكنند كه از كجا گرفته اند ، به دليل اين بوده كه براى اين ويژگى ، شناختى قائل نبودند . بعد از كانت اين ها زير سؤال رفته و كسى به آن توجه نمى كند. در حالى كه اگر ما بپذيريم دين خودش يك جهان بينى است كه هم وجه شناختى و هم وجه ارزشى و بايد و نبايدى دارد ، چرا از شناخت خود دين شروع نكنيم؟ پس دين را تعريف كنيم و آن وقت نتيجه بگيريم كه هر دينى را بايد بر مبناى خودش تعريف كرد . شما نمى توانيد دين را در اسلام تعريف و برايش شاخص سازى بكنيد ، جز اين كه ببينيد اصلاً خود اسلام دين را چه مى داند . براى اين كه بدانيد كه دين در اسلام چيست، بايد اين