آقاى دوركيم دارد . اين نگاه ، عاميت و توجه به آن فهم هاى متنوّع ، مختلف و متكثّر هم ندارد ؛ يعنى به واقعيت مراجعه نكنيد. ما مى خواهيم به واقعيت مراجعه كنيم ، ولى ورود ما به اين واقعيات ، مسبوق به مفاهيم و پيش پنداشته هاى ماست . بخشى از تأثير احاديث مى تواند به اين پيش پنداشته ها مربوط شود؛ يعنى نگاهِ انسان مسلمان ، با نگاه غيرمسلمان به جامعه متفاوت است . بله جامعه ، همان جامعه هست . ما قبول داريم جامعه اى وراى جمع جبريه افرادش وجود دارد ، گرچه ما به آن معرفت داريم ، اما اين كه شما چطور نگاهش مى كنى ، در گرو مفاهيم شماست . مهم اين است كه نگاه و روش شناسى مسلمان ، با روش شناسى غيرمسلمان تفاوت مى كند . چه بسا اگر روش شناسى و مفاهيم عملى تو هم تغيير پيدا كند ، بتوانى جامعه را بهتر بشناسى. چرا اين ها نمى توانند خيلى از حركت هاى جوامع اسلامى را فهم و تبيين كنند و گاه يك نگاه پيش گويانه داشته باشند؛ براى اين كه خوب نشناختند و عينك خوبى به چشم نزدند . به قول ايشان ، نتوانستند آن ايده آل كامل را خوب درست كنند. دست كم مى توانيد ايده آل كامل خود را براساس آن پيش فرض هاى مسلمان بسازيد . تعيّن بخشى از پيش فرض هاى مسلمان ، در يك نگاه متنى است و اين نگاه متنى ، مى تواند از كتاب و احاديث به دست بيايد .

برخى عكس اين مطلب را مى گويند كه اين كتب مقدس خرافات است و برخى دانشمندان دين را در حد خرافات مى بينند ، آيا اين يك نگاه ارزشى نيست؟

بله اين يك نگاه ارزشى است و چاره اى از هنجارها نيست . بعضى مى گويند من اصلاً هنجارها را دخالت ندادم ، اما سرشار از هنجار است . آقاى آگوست كنت كه مدعىِ اين نوع انديشه هاست وعلم را خنثى و بى طرفانه از ارزش ملاحظه مى كند ، در نهايت ادعاى پيغمبرى مى نمايد . چرا اين اتفاق مى افتد؟ به هر حال اين ، نتيجه منطقى آن است و اتفاقا دقت هم كه بكنيد اين عامل گرايى پوزيتيويستى ، در نهايت از يك هنجارگرايى سر در مى آورد . حالا نمى خواهم وارد اين جزئيات بشوم ، ولى به نظر من ، در واقع حالا كه قرار است جامعه را به عنوان يك واقعيت بيرونى بشناسم ـ من قبولم كردم اين يك واقعيت بيرونى است ـ ولى اين واقعيت بيرونى ، كاملاً مثل واقعيت هاى طبيعى نيست . شما هم جزئى از واقعيت بيرونى هستيد؛ يعنى بايد به اين پيچيدگى ها توجه بكنيد ، اما به رغم اين كه من معتقدم جامعه مستقل از معرفت من نسبت به آن وجود دارد؛ يعنى چه من بشناسمش چه من نشناسمش