بوده كه حاكمان سياسى جائر و ظالم بر جامعه اسلامى مسلط بودند و شيعيان در محدوديت و تنگناى تاريخى روزگار مى گذراندند. از اين رو ، در عصر و زمان ما ، به دليل تغيير اوضاع ، ارجاع به اين روايات ، خالى از وجه نخواهد بود. پس مطالعات جامعه شناختى تاريخى ، مى تواند ما را در اطلاع يابى از روند صدور ، انتشار ، تفسير و اوضاع و احوال كلى روايات ، كمك كند.

ج) رويكرد جامعه شناختى و مردم شناختى

روايات دينى ، آيينه اى براى بازبينى و بازخوانى بخش مهمى از عناصر و مؤلفه هاى فرهنگ زمان صدور و دوران صدر اسلام ، يا به عبارتى دوران گذر جامعه از عهد جاهلى به تمدّن اسلامى است. البته ، منظور اين نيست كه روايات هم چون منابع تاريخى و مردم شناختى ، گزارشگر و توصيف كننده اوضاع فرهنگى ـ اجتماعى آن عصر و زمان است؛ بلكه مقصود اين است كه ما از تحليل روايات و پيام هاى تصريحى و تلويحى آن ، مى توانيم تا حدودى فضاى فرهنگى ـ اجتماعى آن عصر را بازسازى كنيم؛ چه اين كه باستان شناسان ، گاه از يك سكه ، مجسمه و عمارت قديمى ، اوضاع فرهنگى يك دوره تاريخى را به تخمين بازسازى مى كنند. ترديدى نيست كه روايات ، دربردارنده بخشى از بينش ها ، نگرش ها، ارزش ها، هنجارها ، رسوم ، سنت ها ، آرمان ها ، نيازها ، مطالبات ، پرسش ها و دغدغه هاى اقوام ، گروه ها و جوامع آن عصر است. براى مثال ، از روايات مى توان دريافت كه در جامعه عرب آن روز ، فرزند پسر بر فرزند دختر ترجيح داشته يا ريش سفيدان و بزرگان ، از سلطه و اقتدار شگفتى برخوردار بودند و احتمالاً بخشى از مخالفت با اسامه ، فرمانده جوان لشكر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يا مخالف با امامت حضرت على عليه السلام ، از همين ذهنيت ناشى شده است. يا اين كه برخى اقوام ، دختران خود را زنده به گور مى كردند و وضع زنان در مقايسه با مردان ، از بازار پر رونقى برخوردار بود. امورى از اين قبيل را به راحتى مى توان از درون مايه هاى روايى و پرسش هاى مطرح شده ، تصريحا و تلويحا استنباط نمود. از اين رو ، روايات ، منبع و مأخذ غنى اى براى مطالعه و بررسى جامعه آن روز و درك مشكلات و مسايل و اوضاع و شرايط غالب و رايج آن در قلمروهاى مختلف به شمار مى آيد .