مقابل را قانع كرد. شما كافى است نمونه هاى خوب از جوامع نشان بدهيد و بگوييد پايدارى اين جامعه ، به دليل اين است كه عدالت تا يك حد زيادى در آن اجرا مى شد. در اين سطح ، دينى و غيردينى هم ندارد و ما مى توانيم با بومى كردن ، آن مقدار را توضيح بدهيم .

در روايات وارد شده كه «الغيبة جُهد العاجز». به هر حال ، غيبتْ به عنوان يكى از آسيب هاى اجتماعى و يك نوع تلاش انسان عاجز و ناتوان بيان شده است. اين حرف گاه صرفا به عنوان يك باور دينى مطرح مى شود ، و زمانى به شكل يك قضيه علمى ، كه محتواى اين گزاره را از متون دينى استخراج كنيم و بعد آن را در يافته هاى تجربى بگذاريم و برايش پرسش نامه تهيه كنيم. سپس از يكسرى تجزيه و تحليل ها مشخص بشودكه اين نظريه اثبات مى شود يا ابطال.

ابطال نظريه ها را به اين راحتى قبول نمى كنند؛ زيرا الآن دو فلسفه حاكم است. يكى فلسفه پوپر كه مى گفت تئورى باطل مى شود ، و دوم مكتب هاى ديگر كه مى گويند به اين راحتى باطل نمى شود؛ زيرا يك نظريه ، ممكن است هزار پيوند داشته باشد و شايد مشكل در يكى از مفروضات كمكى آن باشد ، يعنى بايد آن رخنه را پيدا كرد. البته خيلى از نظريه ها طول كشيد تا جا افتاد. ما الآن داستانش را مى خوانيم ، به خيالمان خيلى راحت قبول شد. براى مثال ، همين نظريه نسبيّت انيشتن ، ده ـ پانزده سال طول كشيد تا جا افتاد و بعضى نظريه ها ، خيلى بيش از اين هم طول كشيد . بنابراين ، تجاربى كه علم به ما آموخته ، اين است كه نظريه را به اين راحتى نمى توان نقض كرد و همواره بايد بكوشيم تمام منافذ را نشان بدهيم .

حضرت عالى مى فرماييد كه نقطه شروع به اين صورت باشد.

پيشنهاد من اين است كه بايد معيارهاى كلى كه جنبه قانون كلى دارد را استخراج و روى آن ها مطالعه كرد. اين ها مهم است. فرض كنيد كه يك جايى نقض مى بينيد؛ يعنى يك جامعه اى است كه عدالت دارد ، ولى پايدار نيست. معناى آن اين است كه عامل مهم ديگر هم غير از عدالت بوده ، كه آن جامعه از بين رفته است ، مثل فساد اخلاقى. آن جامعه عدالت را رعايت كرده ، ولى فساد اخلاقى داشته؛ پس آن هم مى تواند جامعه را بى ثبات كند.

يعنى دست كم مى توانيم با توجه به شأن نزول حديث ، بگوييم براى آن زمان بوده است.

يك روش هم آن است كه بگوييم احاديث مى تواند در بعضى از ايده ها ، الهام بخش باشد. خود مرحوم ملاصدرا مى گويد حركت جوهرى را از آيه «وَ تَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَ هِىَ