يكى از آداب دعا ، بلند كردن دست ها به سوى آسمان است . سيره پيامبر خدا چنين بود كه گاه به هنگام دعا ، دست هاى خود را آن قدر بلند مى كرد كه سپيدى زير بغل ايشان ديده مى شد [١] و مانند بيچاره اى كه با بلند كردن و حركت دادن دست ، از كسى چيزى مى خواهد ، درخواست خود را با خداوند متعال در ميان مى گذاشت . در اين جا ، اين سؤال پيش مى آيد كه با توجّه به اين كه خداوند متعالْ همه جا هست ، چرا نيايشگر بايد به هنگام دعا ، دست خود را به سوى آسمان ، بالا ببرد ؟ برخى تصوّر كرده اند كه بلند كردن دست به سوى آسمان ، نشانه اعتقاد به تجسيم و مكان داشتن حضرت حق است ، در صورتى كه جسم و مكان ، از اوصاف سلبيه خداوند متعال است . او جسم نيست و در همه جا هست . بنا بر اين ، در دعا ، تفاوتى ميان بلند كردن دست يا بلند نكردن آن ، وجود ندارد . اينان ، بدين سان ، منكر ادب بودنِ اين رفتار شده اند . چند حديث اخير ، نشان مى دهند كه اين سؤال ، در صدر اسلام ، به طور جدّى

[١] . از اَنَس نقل شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله تنها در استسقا (باران خواهى) دست خود را در دعا بالا مى برد (صحيح البخارى : ج ٣ ص ١٣٠٧ ح ٣٣٧٢) و از سليمان بن داوود روايت شده است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله ، بالا بردن كامل دست را جز در سه جا به ياد ندارد : هنگام درخواست باران ، درخواست كمك بر ضدّ كافران و شامگاه عرفه . در غير اينها هم دست را بالا مى برد ؛ امّا پايين تر از اينها (المراسيل : ص ١٢٤ ح ١٣) . با عنايت به احاديثى كه در اين باب گذشت ، بايد گفت پيامبر صلى الله عليه و آله در موارد مهم ، دست ها را خيلى بالا مى برد و در غير اين موارد ، كمتر بالا مى برد و گاه هم بالا نمى برد ؛ اما در مورد روايت انس ، با عنايت به ساير احاديث ، بايد گفت آنچه وى گفته است ، مشاهدات شخص اوست و منافاتى با روايت ديگران ندارد .[٢] . ر .ك : نهج الدعاء با ترجمه فارسى : ج ١ ص ١٨٠ ح ٢٧١ .[٣] . ر .ك : نهج الدعاء با ترجمه فارسى : ج ١ ص ١٧٦ ح ٢٦١ ـ ٢٦٥ وص ١٧٨ ح ٢٦٦ ـ ٢٦٨ .[٤] . ر .ك : نهج الدعاء با ترجمه فارسى : ص ١٧٨ ح ٢٦٩ ـ ٢٧٠ .[٥] . الميزان فى تفسير القرآن : ج ٢ ص ٣٨ .[٦] . التوحيد : ص ١٠٧ ح ١ ، الجعفريّات : ص ٣٨ از امام كاظم از پدرانش از امام على عليهم السلام ، بحار الأنوار : ج ٩٣ ص ٣٠٧ ح ٤ .