در آنچه گذشت، مشركان و كافران و ستمگران ، به عنوان كسانى كه دعا كردن در حقّ آنان شايسته نيست، معرّفى شده اند . پرسشى كه در اين باره قابل طرح است، اين است كه دعا در حقيقت، خيرخواستن از خدا براى ديگران است . بنا بر اين، چه مانعى دارد كه مسلمان، حتّى براى كسانى كه با او هم عقيده نيستند، و نيز براى انسان هاى كافر و ستمگر، خيرخواهى كند ؟ به هر حال، آنها هم انسان اند. در سفارش اميرمؤمنان به مالك اشتر آمده است : و أشعِر قَلبَكَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِيَّةِ ، وَ المَحَبَّةَ لَهُم وَ اللُّطفَ بِهِم و لا تَكونَنَّ عَلَيهِم سَبُعا ضارِيا تَغتَنِمُ أكلَهُم ، فَإِنَّهُم صِنفانِ : إمّا أخٌ لَكَ فِى الدّينِ أو نَظيرٌ لَكَ فِى الخَلقِ . [١] دل خويش را جايگاه رحمت براى مردم و مهر و لطف به آنها قرار بده و همچون جانورى درنده برايشان مباش كه خوردنشان را غنيمت بشمارى؛ زيرا آنان، دو دسته اند : يا در دين ، با تو برادرند و يا در آفرينش ، با تو برابر . بى ترديد، يكى از مصاديق بارز رحمت ، محبّت ، لطف و خيرخواهى براى كسانى كه راه زندگى را درست انتخاب نكرده اند، دعا براى هدايت و سعادت آنهاست . بنابر اين، چرا دعا كردن براى ستمگران ، مشركان و كافران ، شايسته

[١] نهج البلاغة : نامه ٥٣ .[٢] الخرائج و الجرائح: ج ١ص ١٦٤ ح ٢٥٢ ؛ تاريخ دمشق : ج ٦٢ ص ٢٤٧ .[٣] هود : آيه ٧٥ .[٤] ممتحنه : آيه ٨ .[٥] الإقبال : ج ١ ص ٣٨٤ .[٦] بحار الأنوار: ج ٧٥ ص ٣٣٤ ح ٦٩ .[٧] حلية الأولياء : ج ٦ ص ١٧٥ ، كنز العمّال : ج ١١ ص ١٩١ ح ٣١١٧٦ .[٨] . الرعد : ١١ .