«مدنى» مى‌باشند.
قرآن كريم در آيات متعددى جريان نفاق و رذايل اخلاقى منافقين را مطرح كرده، و شديدترين عذاب‌هاى دنيا و آخرت را به آنها وعده داده است. و اين نيست مگر به‌خاطر مصيبت‌هاى فراوانى كه از ناحيه آنها به اسلام و مسلمين رسيده؛ مصيبت‌هايى كه هرگز از يهود و نصارا به اسلام نرسيد. و كلام خداوند متعال كه فرمود: «هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ» اشاره به همين گروه دارد. «١» اختصاص يك سوره از قرآن كريم به‌نام «منافقين» و توصيه بزرگان دينى به قرائت آن در اجتماع عظيم نمازگزاران جمعه نيز، نشان دهنده بزرگى خطرى است كه از ناحيه اين گروه متوجه اسلام بوده و خواهد بود. «٢» به‌هر حال آنچه مسلّم است اين است كه عدّه‌اى از افرادى كه با عنوان اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح بودند به وحى الهى و نبوّت حضرت صلى الله عليه و آله اعتقاد نداشتند. گرچه انگيزه همه اين افراد و گروه‌ها يكسان نبوده است.
عدّه‌اى اساساً با پيشرفت اسلام مخالف بودند و لذا كارشكنى مى‌كردند و مانع مى‌تراشيدند، عدّه‌اى ديگر ظاهراً براى اعتلاى اسلام كوشش مى‌كردند ليكن در اين كار عزّت و دنياى خود را جستجو مى‌كردند. بهمين جهت با كارهايى كه با دنياى آنان منافات داشت مخالفت مى‌كردند و دستورات صريح رسول خدا صلى الله عليه و آله را زير پا مى‌نهادند. و گاهى حرمت حضرت صلى الله عليه و آله را نيز مى‌شكستند. گرچه اصطلاحاً به گروه دوّم منافق نمى‌گويند.
امّا از آن جهت كه نتيجه كارشان تفاوت چندانى با نتيجه كار گروه نخست ندارد تلاشهاى هر دو گروه تحت عنوان «منافقان يا مسلمانان مصلحتى» بحث خواهد شد.
معناى نفاق‌ نفاق از «نَفَق» به‌معناى نقبى است در زير زمين كه درب ديگرى براى خروج دارد و در