فكرى نظام كهن آغاز و به تدريج زمينه را براى پذيرش اصول اعتقادى- اخلاقى اسلام آماده كرد. در اين مجال برخى از تحوّلات فكرى كه با بعثت پيغمبر صلى الله عليه و آله آغاز گرديد اجمالًا مورد بحث قرار مى‌گيرد.
آزادانديشى به‌جاى تقليد اعتقادى‌ چنان‌كه قبلًا گذشت، در دوران جاهليت، عقل به ميدان عقيده و ايمان راه نداشت و تا حدّى متروك مانده بود. رؤساى قبايل، مردم را چنان بارآورده بودند كه بى‌تأمّل به تقليد نياكان برخيزند و كوركورانه فرمانبر كاهنان و اربابان باشند.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نخست مى‌بايست اين جمود فكرى را در هم بشكند و آزادى انديشه و فكر را تأمين كند. زيرا بدون وارد شدن عقل به صحنه انديشه و تفكّر هر كارى ابْتر و بى‌نتيجه مى‌ماند و به‌انجام نمى‌رسيد، لذا نخستين آياتى كه نازل شد مربوط به فراگيرى علم و دانش بود. «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذى‌ خَلَقَ ... الَّذى‌ عَلَّمَ بِالْقَلَمَ.» «١» و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «بِالتَّعْليمِ ارْسِلْتُ» «٢» من فرستاده شدم براى تعليم. و خداى متعال در هدف بعثت پيامبر فرمود: «هُوَ الَّذى‌ بَعَثَ فِى الْامِّييّنَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ اياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ» «٣» ؛ او كسى است كه در ميان مردم امّى رسولى را از خودشان مبعوث كرد تا آيات او را بر آنها بخواند و آنان را تزكيه كند و كتاب و حكمت را به آنها بياموزد.
رسول خدا صلى الله عليه و آله با تمام وجود براى نجات مردم از جهل تلاش كرد و در اين راه از هيچ كوششى دريغ نكرد. و قرآن كريم كسانى را كه بدون تفكّر و آگاهى از ديگران تبعيّت مى‌كردند سخت مورد نكوهش قرار داده فرمود: «وقتى به آنها گفته شود از قرآن پيروى‌