حيرت و گمراهى سرگردان بودند و در فتنه و جهل و فساد غوطه‌ور، هوا و هوس‌هاى سركش، آنها را به‌سوى خود جذب كرده، تكبّر و خودخواهى آنها را از جادّه حق دور ساخته بود؛ جهل و نادانى آنها را سبك مغز بارآورده و در كارهاى خود مضطرب و حيران ساخته و به جهل و نادانى مبتلا بودند، در اين هنگام پيامبر صلى الله عليه و آله در نصيحت و اندرز آنها كوشش كرد و آنان را به راه راست رهنمون و به‌سوى حكمت و دانش و موعظه نيكو دعوت كرد.» «١» : «با آمدن پيامبر صلى الله عليه و آله نعمت، پر و بال كرامت خود را بر آنها گسترد و نهرهاى مواهب خود را به‌سوى آنان جارى نمود و آيين حق با تمام بركاتش آنها را در برگرفت در ميان نعمت‌ها غرق گشتند و در دلِ يك زندگانى خرّم، شادمان شدند. امور آنان در سايه قدرت كامل استوار گرديد و در سايه عزّتى پيروز قرار گرفتند و حكومتى ثابت و پايدار نصيبشان گرديد. پس آنان حاكم و زمامدار جهانيان شدند و سلاطين روى زمين گشتند و مالك و فرمانرواى كسانى شدند كه قبلًا بر آنها حكومت مى‌كردند و قوانين و احكام را درباره كسانى به اجرا گذاشتند كه قبلًا در مورد خودشان اجرا مى‌نمودند. كسى قدرت درهم‌شكستن نيروى آنان را نداشت و احدى خيال مبارزه با آنان را درسر نمى‌پروراند.» «٢» : «جهان به او [محمّد صلى الله عليه و آله‌] روشن گشت درحالى كه گمراهى مرگبار و جهالت وحشتناك همه را در تسخير خود داشت.» «٣» آن‌كه عالم را ز شرك و جهل و حيرانى رهاند با فروغ دانش و دين، آن دلِ داناستى «٤» قرآن كريم به‌عنوان «دين مدوّن» تئورى مبارزه و تجديد ساختارهاى اعتقادى و اجتماعى را به‌عهده داشت و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با الهام گرفتن از وحى، برنامه‌هاى اصلاحى خود را پيش مى‌برد و قرآن روشنگر و مبيّن هر مبهمى بود: «وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْيَناً لِكُلِ‌