مالك اشتر قرار گرفت. «١»
يكى ديگر از كارهاى خليفه سوّم تقويت نظام اقطاعى بود. عمر تعدادى از زمين‌هاى بيت‌المال را به سابقين در اسلام و مجاهدين بزرگ اختصاص داد و به آنها بخشيد. و عثمان زمين‌هايى را به‌عنوان هديه به بستگانش تقديم كرد و نظام اقطاعى را استوار ساخت. «٢»
ابن ابى‌الحديد مى‌گويد: «پيغمبر نقطه‌اى در بازار مدينه بنام «مَهْرود» را وقف مسلمانان كرده بود، ولى عثمان آن را به حارث بن حكم، برادر مروان، تيول داد! فدك را كه فاطمه عليها السلام گاهى به‌عنوان ارث و گاهى بعنوان بخشش از خلفاء مطالبه مى‌كرد و به او ندادند، به مروان بخشيد.
مراتع اطراف مدينه را از دسترس مسلمانان خارج ساخت، و در اختيار احشام بنى‌اميّه گذاشت كه در انحصار آنها باشد. تمام غنايم فتح آفريقا از طرابلس غرب تا طنجه را يكجا به عبدالله بن ابى سرح بخشيد ....» «٣»
دو قطب فقر و ثروت‌
در كنار اين طبقه ثروتمند، طبقه فقيرى به‌وجود آمد كه نه زمين داشت، نه مال و ثروت، و نه بهره‌اى از بخشش‌هاى كلان. اين طبقه را، سربازان و مجاهدان اسلامى و خانواده‌هاى آنها تشكيل مى‌دادند. فقر اين طبقه بر اثر سوء تقسيم بيت‌المال و غنايم، به‌وجود آمد؛ عثمان و يارانش، سربازان اسلامى را به بهانه اينكه بيت‌المال مال خداست، و مجاهدان و سربازان فقط بهره اندكى از آن دارند محروم ساختند. «٤»
با گذشت زمان و قدرتمندتر شدن بنى‌اميّه فاصله بين اين دو طبقه بيشتر شد. و جامعه‌