کشف المحجة یا فانوس (ترجمه کشف المحجة لثمره المهجه) - سید بن طاووس - الصفحة ١٤
تهرانى كتابشناسى شيعه يا تاريخ ادبيات شيعه يا «الذرّيعه» را تصنيف فرمود و در حقيقت در مقابل ناسيوناليسم عربى قيام كرد. علّامه تهرانى از سال ١٩١١ ميلادى تا ١٩٣٦ به فراهم آوردن اين دائرة المعارف همّت گماشت و در همان ايام در كنار آن، كتاب «طبقات الشيعه» را نيز پرداخت، و آن، تاريخ رجال شيعى است بر حسب هر قرن.
«الذريعه» در حقيقت هم كتابشناسى است هم نسخهشناسى.
در اين اثر عظيم موضوع هر كتاب و فصول آن و تاريخ چاپ هر يك و زبانى كه كتاب به آن زبان ترجمه و چاپ شده است، و هويّت ترجمان آن، و محل چاپ آن، و آثار چاپ نشده نويسنده كتاب و محل فعلى آن نسخه، تعيين شده است. از مزاياى مهم «الذرّيعه» نقد احاديث تاريخى است كه بعضى را پذيرفته و بعضى را با دلائل عقلى مردود شناخته است. داستان جزيرة الخضرا، نمونهاى از اين قبيل است.
دوره «الذرّيعه» تا سال پيش از انقلاب ايران در ٢٩ جلد، از حرف (الف) تا (ياء)، به ترتيب نام كتابهاى شيعه به چاپ رسيد. شش جلد از «طبقات الشيعه» در زمان خود مؤلّف ارجمند در نجف اشرف به چاپ رسيد و مجلدات مربوط به قرن چهارم تا پايان قرن هشتم براى هر قرن يك جلد از زندگانينامه علماى شيعه به ترتيب حروف الفباء به همّت و پشتكار فرزند گرامى و دانشمند آن علامه گرانقدر، دكتر علينقى منزوى، در بيروت چاپ شد و قرن نهم و دهم بوسيله آقاى دكتر منزوى از طرف انتشارات دانشگاه تهران چاپ گرديد و قرن يازدهم اكنون زير چاپ است.
ديگر از تأليفات آن فرزانه، كتاب (مصفّى المقال) است كه در ٦١٦ ستون، هر صفحه معادل دو ستون، با تصحيح و تعليقههاى فرزند دوّم علّامه تهرانى، «احمد منزوى»، دانشمند كوشا، چاپ شد.
علّامه حاج آقا بزرگ، از شاگردان برجسته مرحوم آخوند خراسانى و حاج ميرزا حسن نورى صاحب «مستدرك» بود و «الذرّيعه» را در مقابل كتاب «كشف الظنون» حاج خليفه كه فهرست كتب عامّه است، نوشت.
بايد توجه داشت كه بر اماميّه، مدّت سيزده قرن گذشت و با آنكه در هر قرن علماى بىشمار داشت اما هيچ كس بعد از اين نديم، اين وظيفه بزرگ و پر ارزش را صورت نسبت كه نام علماى شيعه و آثارشان را ضبط كند. تنها، همّت مردانه و اطلاعات گسترده و دقيق اين علّامه بود كه با توفيق و سهم الهى اين امر مهمّ را انجام داد. «الذرّيعه» فرهنگستانى است بزرگ و ارجمند كه براى تنظيم آن، به سازمانى