کشف المحجة یا فانوس (ترجمه کشف المحجة لثمره المهجه) - سید بن طاووس - الصفحة ١٢

اينك به عنوان مثال براى توضيح بيان سيد بزرگوار با معتزليان، و دليل همكارى او با «هولاكو»، نكته‌اى را ياد آورى مى‌كنيم:

(شهرزورى) شاگرد (سهروردى) مى‌گويد: موحدان اسلامى بر دو گونه توحيد مى‌انديشند: توحيد اشراقى و توحيد عددى. توحيد اشراقى بر پايه‌

مبتنى است. پس، جز ذات اقدس الهى همه موجودات را ماهيات و وجود اعتبارى مى‌دانند. دوم توحيد عددى كه داراى ريشه توراتى است.

همين توحيد است كه مولانا على (ع) امير مؤمنان آن را در خطبه اول و بسيارى ديگر از خطبه‌هاى خود در نهج البلاغه، نفى مى‌فرمايد. اختلاف بين اين دو نحوه تفكر بخوبى مشاهده مى‌شود. در «توحيد اشراقى» رابطه ميان خدا و ذرّات هستى گسستنى نيست. خورشيد را نمى‌توان ديد اما وجود گوياتر و روشنتر از آن در اقطار هستى نيست. خداى را نمى‌توان ديد اما جزا و موجودى نيست. لذا مولانا امير مؤمنان (ع) مى‌فرمايد: «لم اعبد ربا لم اره» (پروردگارى را كه نبينم، نميپرستم). پس دوره فترت وجود ندارد تا بتوان انجمن كرد و جانشين پيمبر ٦ را برگزيد.

نكته ديگر در اين اثر پر بها اشاره به اين نكته است كه شيعه به خلاف فكر توراتى، فيض الهى را منقطع نميداند و خداى را در سراسر هستى موجود مى‌داند و مى‌بيند. او فياض مطلق و واهب الصور است.

اين بود مختصرى از زندگانى و اسلوب تفكر و عقايد سيد بن طاوس (ره).

اما مرحوم شيخ بزرگوار علّامه، حاج آقا بزرگ تهرانى نويسنده طليعه بر اين كتاب كيست؟

اين علّامه شب پنجشنبه يازدهم ربيع الاول ١٢٩٣ هجرى قمرى، مطابق هشتم آوريل ١٨٧٦ ميلادى در «سه راه دانگى» تهران متولد گرديد.

و او را به نام جدّ پدرى «مرحوم حاج محسن تهرانى»، «محسن» نام نهادند. از اين رو به عادت قديم تهرانيان به لقب «آقا بزرگ» ناميده شد.

فرزانه نامى كه مدت يك قرن با عمرى سراسر توفيق و نيكبختى روحانى زيست، به گفته نزديكان ارادتمندش و به گواهى آثار بى‌شمار و ارزنده‌اش دانشمندى بود در پارسايى ميزان اهل پرهيز و نمونه كوشش و تحقيق.