از آنكه پيشى وجود داشته باشد بوده است و پس از هر چيز هم هست و هيچ غايت و پايانى براى او نيست. پايان و نهايت از او منقطع است و او منتهاى هر انتهايى است.[١] امام رضا فرموده است: هر كس خداوند را به آفريده‌هاى او تشبيه كند مشرك است و هر كس او را به داشتن مكان توصيف كند كافر است و هر كس چيزى را كه از آن نهى شده به او نسبت دهد دروغگوست و سپس اين آيه را تلاوت فرمود: «به تحقيق كه افتراى دروغ مى‌زنند كسانى كه به آيات خداوند ايمان نياورده‌اند، و آنان هم- ايشان دروغگويانند.»[٢] شريح بن هانى‌[٣] روايت مى‌كند كه مرد عربى روز جنگ جمل برخاست و پرسيد: اى امير المؤمنين! آيا مى‌گويى و معتقدى كه خداوند يگانه است؟ گويد مردم به او اعتراض كردند و گفتند: اى مرد عرب! مگر نمى‌بينى كه امير المؤمنين چقدر دل مشغول است؟ امير المؤمنين ٧ فرمود: آزادش بگذاريد زيرا همان چيزى را كه اين عرب مى‌خواهد، ما از اين قوم مى‌خواهيم. آنگاه فرمود: اى مرد! اعتقاد به اينكه خداوند يكى و يگانه است چهار گونه است. دو گونه آن در مورد خداوند متعال جايز نيست و دو گونه آن در خداوند ثابت است. دو گونه‌يى كه جايز نيست اين است كه كسى بگويد خداوند يكى است و از آن عدد را در نظر داشته باشد كه اين كفر است. مگر نمى‌دانى كه خداوند كسانى را كه معتقد باشند او سومى از سوم‌هاست تكفير فرموده است و ديگر اينكه كسى بگويد او همچون يكى از مردم است و از آن اراده نوع و جنس كند، اين هم جايز نيست زيرا تشبيه است و خداوند ما از اين گفتار برتر و فراتر است. اما دو گونه‌يى كه رواست و مى‌توان به آن اعتقاد داشت اين است كه بگويد يكى كه نظير آن در اشياء نيست. آرى، پروردگار ما همين گونه است. ديگر آنكه كسى معتقد باشد كه خداوند در معنى يگانه است به اين معنى كه در او وجود او عقل و وهم بدان گونه كه در خلق قابل تقسيم است نيست، پروردگار ما همين گونه‌

[١]. با سلسله اسناد در صفحه ١٧٤ توحيد صدوق آمده است. م.

[٢]. بخشى از اين حديث در صفحه ١١٤ جلد اول عيون اخبار الرضا، صدوق( رضي الله عنه)، چاپ قم، ١٣٧٧ قمرى آمده است. م.

[٣]. شريح بن هانى: از سرداران شجاع امير المؤمنين على٧ و از فرماندهان جنگ جمل، در سال ٧٨ قمرى در جنگهاى ناحيه سيستان كشته شد. رك. به: زركلى، الاعلام، ص ٢٣٧، ج ٣. م.