و فرموده است، چون روز قيامت شود، سروشى چنان ندا مى‌دهد كه تمام مردم مى‌شنوند و مى‌گويد: آنانى كه بندگان را مى‌پرستيدند كجايند؟ برخيزيد و پاداش خود را از كسانى كه براى آنان عمل كرديد بگيريد كه من هيچ عملى را كه چيزى از دنيا و مردم دنيا با آن آميخته باشد، نمى‌پذيرم.[١] و بدان كه قلب شريف‌ترين اعضاى بدن است، زيرا سرچشمه عقل و كان دانش و خردمندتر عضو بدن است. گنجينه شناخت است و منظر خداوند سبحان است و آن براى تمام بدن چون امير و فرمانده است و سالارى است كه صلاح آن را اثرى شايان و فساد آن را زيان فراوان است. اگر آن نيكو باشد، جسم نيكو است و اگر آن تباه شود، همه بدن تباه مى‌شود. همچنان كه در اين باره روايت هم نقل شده است، ولى همين دل با همه شرف و فضيلتى كه دارد از هر سو به آفات و عيبهايى محاط و پيچيده است و هر چيز كه عزيزتر و گرانبهاتر باشد و سودش افزون باشد، آفات و دشمنانش هم بيشترند. گفته شده است دل‌ها پنج نوع است، دلى كه آن را گسترده‌اند و گشاده است و آن دل مؤمن است و دلى كه بر يك سو نهاده و دور انداخته است و آن دل كافر است و دلى كه آن را كشته و سر بريده‌اند و آن دل منافق است و دلى كه خسته و زخمى است و آن دل گنهكار است و قلبى كه صيقل پذيرفته است و آن دل توبه‌كننده است.

يكى از دانشمندان گفته است، دلى پاكيزه در جامه‌اى به ظاهر چركين براى من دوست داشتنى‌تر از دلى چركين است در جامه‌اى (پيكرى) آراسته.

و گفته شده است، رقيق‌ترين دل‌ها كم‌گناه‌ترين آنهاست.

مردى گفته است، اگر به من بگويند عجيب‌ترين چيزها چيست؟ مى‌گويم: دل شخصى كه خدا را بشناسد و سپس گناه و از فرمان او سرپيچى كند.

و گفته شده است، چون آخرت در دلى جايگزين باشد، دنيا بر آن ترحم مى‌كند و اگر دنيا در دلى باشد، آخرت بر آن نمى‌نگرد و رحمتى نمى‌آورد كه آخرت كريم و بزرگوار و دنيا پست و فرومايه است. و گفته شده است، چون بدن دردمند شود، هيچ خوراك و آشاميدنى و هيچ خواب و راحتى آن را گوارا نيست. دل هم اگر به محبت دنيا وابسته شود، پندها و اندرزها بر آن گوارا نيست. و گفته شده است، مخلص راستين آن كسى است كه نيكويى‌هاى خود را پوشيده مى‌دارد همچنان كه معايب خود را.

[١]. از همين كتاب در مشكاة الانوار طبرسى، ص ٣١٢، آمده است. م.