كار واحد دو فاعل وجود ندارد. در اين مورد قضاى به معنى الزام كردن هم به اجماع امت جايز نيست. اما اگر قضا را به معنى اخبار و اعلام بدانيم، در صورتى كه آن را مقيد كنيم درست است. يعنى خداوند خبر داده است و اعلام فرموده است كه براى ما در اطاعت و فرمانبردارى چه پاداشى است و در معصيت و سرپيچى چه عذابى.

از پيامبر ٦ روايت شده كه گفته‌اند: خداوند چنين فرموده است: «هر كس به قضاى من خشنود نباشد و بر نعمتهاى من سپاسگزار و بر بلاى من شكيبا نباشد، پروردگارى غير از من براى خود برگزيند.»[١] و اگر گناهان به خواست خداوند متعال و آفرينش او باشد واجب است خداوند به آن راضى باشد و اين خلاف اجماع است.

اعتقاد به قدر هم همين گونه است، چون اين كلمه هم به معنى احداث و آفرينش است، آنچنان كه خداوند مى‌فرمايد: «و پديد آورد در آن (زمين) خوردنيهاى آن را در چهار روز مساوى براى خواهندگان.»[٢] گاهى هم به معنى تقدير است و در آن معنى جايز است گفته شود كه خداوند ميزان پاداش و عقاب اعمال ما را مقدر فرموده است و بايد آن را مقيد با همين قيد بكار برد، نه به صورت مطلق.

سخن در باره اخبارى كه در معنى عدل و توحيد آمده است‌

بدان كه اصول توحيد و عدل گرفته شده از گفتار امير المؤمنين على ٧ و خطبه‌هاى ايشان است. گفتار و خطبه‌هاى آن حضرت چنان متضمن اين معانى است كه بيشتر و برتر از آن تصور نمى‌شود و هر كس در اين باره تأمل كند مى‌داند آنچه كه متكلمان در تصانيف خود شرح و تفصيل داده‌اند، شرح همان اصول است. از ائمه ٧ هم مانند همين گفتار روايت شده است.

به امير المؤمنين گفته شد: خداى خودت را به چه شناختى؟ فرمود: به آنچه كه خداى من به من شناسانده است. پرسيدند: چگونه؟ فرمود: به هيچ صورتى نمى‌گنجد و با حواس احساس نمى‌شود و با مقايسه‌هاى مردم قياس نمى‌شود.[٣] و همان حضرت فرموده است: پروردگار خود را به فسخ عزيمتها و گشوده شدن گره‌ها شناختم.[٤] و فرموده است: خدا را به خدا بشناسيد. يعنى با دلايلى كه خداوند

[١]. اين حديث قدسى در صفحه ٣٧١ توحيد صدوق، چاپ حوزه قم آمده است. م.

[٢]. بخشى از آيه ١٠ سوره چهل و يكم. م.

[٣]. در صفحات ٢٨٥ و ٢٨٦ توحيد صدوق آمده است. م.

[٤]. در صفحات ٢٨٥ و ٢٨٦ توحيد صدوق آمده است. م.