ترجمه روضة الواعظين فتال نيشابوري - مهدوي دامغاني، محمود - الصفحة ٢٥ - مجلس اول، درباره ماهيت عقل

تباه است. كسى كه عقل را مى‌افروزد خود رخشنده است، همچنان كه بر افروزنده نور خود روشن است. دژ خردمند دژ استوارى است كه پايگاهش در كمال رفعت است، او در پيشگاه خداوند به شفاعت عقل به درخت طوبى مى‌رسد. خداوند به عقل فرخندگى داده و هر كس از آن فرمان بردارى كند رستگار است.»

سخن در ماهيت علوم و فضيلت آن‌

خداوند متعال در سوره مجادله چنين مى‌فرمايد:

«خداوند بلند مرتبه مى‌فرمايد آنانى را از شما كه گرويده‌اند و آنانى را كه دانش داده شده‌اند به مرتبه‌ها و خداوند به آنچه مى‌كنيد آگاه است.»[١] دانش چيزى است كه مايه سكون و آرامش نفس است به آنچه كه به آن دست مى‌يابد و عبارت است از اعتقاد به چيزى آنچنان كه هست همراه با سكون و آرامش نفس و بر دو نوع است علم ضرورى و علم مكتسب. علم ضرورى عبارت از علومى است كه از ناحيه ديگرى غير از خودمان در ما حاصل مى‌شود و امكان آن را نداريم كه از خويشتن دفع كنيم و مكتسب عبارت از علمى است كه به سبب انگيزه‌ها و حالات مختلف در اثر كار و تلاش خودمان به دست مى‌آيد و با علم ضرورى اين تفاوت را دارد كه آن سرشت و نتيجه كار خداوند در ماست و اين حدى است كه متكلمان ميان اين دو قائل شده‌اند.

از امام صادق ٧ روايت شده است كه از قول پيامبر ٦ نقل مى‌كرده كه مى‌فرموده‌اند: سوگند به كسى كه جان من در دست اوست، هيچ چيز با چيزى جمع نشده است كه برتر از جمع شدن بردبارى با دانش باشد.[٢] و از همان حضرت نقل شده كه پيامبر ٦ فرموده‌اند: همنشينى با اهل دين شرف اين جهانى و آن جهانى است.[٣] و نيز از ايشان نقل شده است كه از امير المؤمنين ٧ پرسيدند دانشمندترين‌

[١]. بخشى از آيه ١٣ سوره ٥٨( مجادله).

[٢]. طبرانى در معجم الاوسط و دارمى نظير آن را در صفحه ١٣٩ جلد اول سنن خود آورده است. م.

[٣]. صدوق( رضي الله عنه) در ثواب الاعمال و امالى آورده است، به نقل از صفحه ١٩٩ جلد اول بحار الانوار. م.