ترجمه روضة الواعظين فتال نيشابوري - مهدوي دامغاني، محمود - الصفحة ٢٤ - مجلس اول، درباره ماهيت عقل

چهار بخش كند، بخشى را به مناجات با خداى خود بگذراند و در بخشى كار خويشتن را محاسبه كند و بخشى را در حضور اهل علم بگذراند كه او را در كار دين بصير گردانند و اندرز دهند و بخشى را هم براى خود و لذتهاى روا و پسنديده دنيايى اختصاص دهد.[١] پيامبر ٦ فرموده‌اند: هر چيز را معدنى است و معدن تقوى دلهاى عاقلان است.

از ابن عباس‌[٢] روايت شده كه گفته است: پايه دين بر عقل نهاده شده است، و فرايض در صورت داشتن عقل واجب شده است. پروردگارمان با عقل شناخته مى‌شود و به وسيله عقل به او توسل مى‌جويند، و عاقل به پروردگار خود از همه كوششگران بى‌عقل نزديكتر است و همانا ذره‌يى از كار پسنديده عاقل برتر از كوشش هزار ساله نادان است.

پيامبر ٦ فرموده‌اند: ملاك ارزش مرد عقل اوست و هر كس را كه عقل نباشد دين نيست.[٣] شاعر گفته است:

«قلب اگر عقل نباشد شكارى است كه همچون ديگر اندام‌ها مورد مشورت قرار نمى‌گيرد. عقل هم اگر رهنمود و توفيق از جانب خداوند نباشد همچون ديگر هواهاى نفس است.» همچنين گفته شده است:

«سخت‌ترين عيبهاى آدمى ندانستن عيبهاى خويشتن است و هيچ چيزى بر اقوام دشوارتر از جهل نيست. كسى كه در او خير باشد سهم خود از عقل را از دست نمى‌دهد و اگر محروم هم باشد با عقل رستگار مى‌شود.» و نيز شاعر گفته است:

«نگهدارنده عقل حفاظت شده است و به تحقيق هر كس آن را تباه سازد خود

[١]. نظير اين گفتار از قول امير المؤمنين على٧ در صفحه ١٤٠ تحف العقول ابن شعبه آمده است. م.

[٢]. عبد الله ابن عباس، متولد ٣ سال قبل از هجرت و درگذشته ٦٨ هجرى و پسر عموى حضرت ختمى مرتبت است كه ١٦٦٠ حديث از او نقل شده است. رك. به: زركلى، الاعلام، ص ٢٢٩، ج ٤. م.

[٣] اين حديث در صفحه ٢٤٩ جلد دوم عقد الفريد ابن عبد ربه هم آمده است. م.