اندك و مشتى از خروار است.[١] طبيعى است كه در چنين دوره‌يى نوشتن كتابهايى چون بعض فضايح الروافض و پاسخ آن به قلم عبد الجليل قزوينى رازى با نام النقض و نظاير آن معمول و متداول بوده است. بنا نيست در اين مقدمه كوتاه سخن را در اين باره به درازا كشانم، و فقط به تذكر اين نكته قناعت مى‌كنم كه اين خشونت در باره علماى مذاهب ديگر هم گاه ديده مى‌شود.

در سال ٥٤٨ هجرى كه غزان بر نيشابور چيره شدند، محمد بن يحيى بن منصور ترشيزى (كاشمرى) را كه رئيس شافعيان بود با انباشتن خاك در دهانش خفه كردند.[٢] خاقانى در ديوان خود دو قصيده بسيار شيوا در مرثيه اين مرد سروده است، يكى با مطلع‌

«آن مصر مملكت كه تو ديدى خراب شد		و ان نيل مكرمت كه شنيدى سراب شد»

ديگرى با مطلع‌

«تا درد و محنت است در اين تنگناى خاك‌		محنت براى مردم و مردم براى خاك»

و در آن مى‌گويد:

«ديد آسمان كه بر دهنش خاك مى‌كنند		واگه نبد كه نيست دهانش سزاى خاك»[٣]

بنا بر اين به راستى مى‌توان اين دوره را دوره اعتساف دانست و هيچ شگفت انگيز نيست كه نويسنده روضة الواعظين با توجه به آنچه در باره فضايل و مناقب خاندان عصمت و طهارت نوشته است به دست برادرزاده نظام الملك كشته شود.

شرح حال مؤلف كتاب:

محمد بن حسن بن على بن احمد فتال از مفسران و متكلمان و واعظان نام آور شيعه در قرن پنجم و دهه اول قرن ششم هجرى است. كنيه‌اش ابو جعفر و در برخى از كتابها ابو على و لقب ديگرش ابن الفارسى است.[٤] تاريخ تولدش در هيچ يك از كتابهاى تذكره و رجال كه در فاصله قرن ششم هجرى تاكنون تأليف شده، نيامده است. در كتاب روضة الواعظين هم هيچ گونه تصريحى در اين مورد ديده نمى‌شود، ولى قرينه‌يى در اين باره در دست است و در آن باره توضيح داده خواهد شد.[٥]

[١]. براى اطلاع بيشتر در مورد اوضاع و احوال سياسى و اجتماعى اين قرن مى‌توان به بحث مستوفاى استاد دكتر ذبيح الله صفا در جلد اول و دوم تاريخ ادبيات در ايران مراجعه كرد.

[٢]. ابن خلكان، وفيات الاعيان، ص ٣٦٠، ج ٤، چاپ محمد محيى الدين عبد الحميد، مصر.

[٣]. براى اطلاع از تمام اين دو قصيده به صفحات ١٤٠ و ٢١٦ ديوان خاقانى، چاپ ١٣٣٦ خورشيدى، امير كبير، تهران، مراجعه فرماييد.

[٤]. در نوشتن شرح حال فتال از مقدمه‌هاى استاد سيد محمد مهدى خرسان بر چاپ نجف، ١٣٨٦ قمرى و آية الله سيد شهاب الدين مرعشى نجفى بر چاپ قم، بهره برده‌ام.

[٥]. نام و شرح حال و آثار فتال نيشابورى در كتابهاى زير آمده است:

١- معالم العلماء ابن شهر آشوب، ذيل شماره ٧٦٩، ص ١١٦، چاپ نجف، ١٣٨٠ ق.

٢- مناقب ابن شهر آشوب، ص ١٢، ج ١، چاپ قم.

٣- فهرست منتجب الدين ضميمه بحار، ص ٢٧٢، ج ١٠٥، چاپ جديد.

٤- رجال ابن داود حلى، ص ١٦٣، ذيل شماره ١٢٩٨، چاپ ١٣٩٣ ق.

٥- بحار الانوار مجلسى، ج ١، ص ١٠١ مقدمه از چاپ جديد به قلم مرحوم آقاى حاج شيخ عبد الرحيم ربانى و ص ٨ از متن ج ١ به قلم مرحوم مجلسى قدس سره.

٦- رياض العلماء، ميرزا عبد الله افندى، ص ٢٧، ج ٥، چاپ ١٤٠١، قم.

٧- امل الامل شيخ حر عاملى، ص ٢٦٠، ج ٢، چاپ ١٣٦٣ ش، قم.

٨- جامع الرواة اردبيلى، ص ٦٢، ج ١، بدون تاريخ.

٩- رجال مامقانى، ذيل شماره ١٠٣٣٣.

١٠- فوائد الرضويه محدث قمى، ص ص ٤٦٩ و ٥٧٤، چاپ مركزى تهران.

١١- الكنى و الالقاب مرحوم محدث قمى، ص ٩، ج ٣.

١٢- روضات الجنات ميرزا محمد باقر خوانسارى، ص ٢٥٣، ج ٦، چاپ اسماعيليان.

١٣- الذريعه مرحوم تهرانى، ذيل« التنوير» و« روضة الواعظين».

١٤- ريحانة الادب مرحوم مدرس تبريزى، ص ١٨٨، ج ٣، چاپ ١٣٦٩ ق.

١٥- شهداء الفضيلة مرحوم امينى، ص ٣٧.

١٦- معجم رجال الحديث، حضرت آية الله العظمى خويى مد ظله، ذيل شماره ١٠١٢٧.

١٧- لسان الميزان، ابن حجر، ص ٤٤، ج ٥، چاپ حيدرآباد.

١٨- ايضاح المكنون بغدادى، ص ص ٣٣٤ و ٥٦٨، افست ١٩٦٧ ميلادى، تهران.

١٩- معجم المولفين عمر رضا كحاله، ص ٢٠٠، ج ٩.