علم نخست عبارت است از علم به احوال اجسامى كه از حركت و سكون دگرگون مى‌شود و علم به اينكه ممكن نيست ذاتى در حال واحد داراى نفى و اثبات باشد و علم به احوال انجام دهندگان كارها، و علم به اين موضوع از كسى درست خواهد بود كه مدركات را درست درك كند و به آن دانا باشد و مرتكب اشتباهى در آن مورد نشود و كسى كه ممارست و پيوستگى با صنايع داشته باشد بداند و بفهمد. از جمله علوم كه از نوع دوم است، علم به اصول ادله شرعيه و عادات و عرف آن است و از آن چاره نيست.

نوع سوم علم به امور مختلف پسنديده و نكوهيده و بيم و شناخت راههاى زيان آور است تا آنكه با دقت و اعمال نظر بيم آن از چيزى درست باشد و نگريستن و پيوستن به علم و دانش بر او واجب خواهد بود. از جمله چيزهايى كه دليل بر اين است كه مجموعه همين علوم عقل است نه چيز ديگر، اين است كه هر گاه اين علوم در كسى باشد عاقل است و عاقل هم اين علوم براى او فراهم است، و اگر عقل را معنى ديگرى باشد جايز است كه اين علوم در كسى فراهم شود در حالى كه عاقل نباشد يا آنكه بدون اين علوم او را عاقل بدانند و حال آنكه بر خلاف قاعده است.

پيامبر ٦ فرموده است: «سر عقل پس از ايمان به خداوند دوستى كردن با مردم است».[١] همچنين فرموده است: عقل را خداوند به سه جزء بخش فرموده است.

هر كس اين سه جزء در او باشد عقلش كامل است و هر كس چيزى از آن در او نباشد او را عقل نيست، نيكو شناختن خداوند و نيكو فرمان بردارى براى او و نيكو شكيبايى كردن براى او.

امام صادق ٧[٢] ضمن خبرى طويل مى‌فرمايد: آدمى با عقل كامل مى‌شود و همان عقل دليل و مايه بينش و كليد كار اوست.[٣]

[١]. در حديث چهاردهم كتاب العقل و الجهل اصول كافى،( ص ٢٤، ج اول، چاپ اسلاميه) دوستى( حب) از سپاهيان عقل شمرده شده است. م.

[٢] در متن گاه كنيه معروف ايشان كه ابو عبد الله است آمده است ولى چون نام ايشان و لقب صادق براى عموم مشهورتر است در ترجمه از القاب مشهور ائمه استفاده خواهد شد. م.

[٣] تمام اين حديث در صفحه ٢٩ جلد اول كافى، ذيل شماره ٢٢ آمده است. م.