مقدس اردبيلي دوم در ديار کرمانشاهان؛ زندگاني فاضل توني - مُهری، محمد جواد - الصفحة ٤٩
شیوه بنای مربوط به قبل از اسلام و خصوصاً عهد ساسانی را داشته و با توجه به نظرات افراد بومی، بیشتر جنبه تقدّس و دفاعی داشته است. بر اساس این اعتقادات محلی منطقه، این قلعه قدمت هزاران ساله دارد ( برخی معتقدند در گذشته گبرها[١] در آن زندگی میکردهاند ) که البته از نظر علمی فاقد مستندات و پژوهشهای مستدل میباشد.
نظر دیگر مربوط به دورۀ فعالیت اسماعیلیان در جنوب خراسان، به ناحیه قهستان است و این قلعه احتمالاً در زمره پناهگاههایی است که این فرقه در منطقه تون و طبس داشتهاند و در نیمه قرن هفتم قمری با حمله مغول از رونق افتاده است. این نظر نیز با توجه به سبک معماری بنا، قوی به نظر میرسد. به خصوص اینکه مسیر حرکت و جاده ارتباطی تون به طبس نیز سابقاً از همین جا میگذشته و از نظر دفاعی شرایط ممتازی داشته است.
همچنین تعداد ١٣ قطعه سفال شاخص از این قلعه برداشت گردید که از نظر لعاب در دو گروه لعابدار و بدون لعاب جای میگیرند.
گونههای لعابدار چهار قطعه بوده که دارای لعاب یک رنگ آبی فیروزه میباشد.
سفالهای بدون لعاب سه قطعه را شامل میشود که دارای نقوش خراشیده شانهای بر روی اسلیپ[٢] نخودی است.
از گونههای برداشت شده چهار قطعه دست ساز با شاموت[٣] آلی ( کاه ) و بقیه سفالها چرخساز با شاموت کانی و خمیره نخودی قرمز میباشد.
این سفالها از نمونههای متعلق به سدههای میانی اسلامی، قرن هفتم و هشتم قمری است.
[١]. در بسیاری از مناطق خراسان به زرتشتیها اطلاق میگردد.
[٢]. slip نوعی پوشش گلی است؛ بدین صورت که سفال را پس از ساخت درون دوغاب ساخته شده فرو میبرند.
[٣]. مواد تشکیل دهنده سفال.