نتيجه علم ازلى ساحت كبريائى بوقوع فعل مخصوص از فاعل با همه لوازم و مشخصات آن از جمله علم و اراده و اختيار و قدرت منافى با اختيار و اراده فاعل مختار نخواهد بود بلكه مؤكد آنست يعنى آنچه در علم ازلى ثابت بوده و خواهد بود فعل صادر از فاعل با همه مشخصات آن از زمان و مكان و از جمله اراده و اختيار و قدرت و حيات فاعل است و همه تحقق يافته است و اجبار و اكراه نخواهد بود.

زيرا اراده و اختيار فاعل در طول آنچه در علم ازلى ثابت بوده و خواهد بود نه در عرض آن تا اينكه تزاحم صورت بگيرد و از نظر قهر اراده كبريائى موردى براى بكار بردن نيروى اختيار و اراده فاعل هنگام عمل است از نظر اينكه در علم ازلى پيش بينى همه مشخصات شده است از جمله نيروى اختيار است و هر چه از اين مرحله بگذرد خود آن را برگزيده و با علم و توجه دوره زندگى و لحظات بيشمار آن را در باره خود تنفيذ و تثبيت نموده است.

از نظر غموض مطلب چند امر براى توضيح بيشترى يادآورى مى‌شود.

١- آنچه از مقام كبريائى بالذات صادر مى‌شود و مخلوق و مورد آفرينش قرار ميگيرد ايجاد خير و افاضه وجود است و اما شرور و آفات و نواقص از لوازم و تابع و قهرى موجود است بدون اينكه بالذات مورد جعل و خلق قرار بگيرد و موجودات در اثر تأثير و فعل در يك ديگر منتهى باعدام و نواقص مى‌شود و بقاء نوع در اثر تعاقب اشخاص است كه مستلزم كون و فساد و از ناحيه تضادى است كه ميان آنها وجود دارد مثلا حرارت ضد برودت است و بجعل جاعل و خلق نيست.

و هم چنين رطوبت و يبوست با يك ديگر متضادند در اثر فعل و جعل و خلق بلكه در اثر تضاد ذاتى است و هم چنين فسادى كه اثر ميگذارند بالاخره تضاد و فساد يعنى تأثير در يك ديگر از جمله لوازم ماهيات آنها است و فقط شأن ساحت كبريائى افاضه وجود و هستى است فقط بر هر موجودى كه قابليت هستى را دارد بر اين اساس كه هر چه به بشر از حوادث خير و گوارا و يا اعمال صالح و خير از او صادر شود از ناحيه‌