درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٤٢٧ - الحديث الاول

با توجه باينكه اختيار ركن عمل صادر از فاعل است كه نقش مؤثرى در حقيقت فعل و نيز در چگونگى فاعل خواهد داشت و فعل را زنده بدارد و هم چنين در فاعل مختار اثر قابل توجه خواهد گذارد و در علم ازلى صفت اختيار قوام فعل و از مشخصات فاعل شناخته شده يعنى آنچه در علم ربوبى سابقه داشته فعل صادر از نيروى اختيار از فاعل مخصوص است با ساير لوازم تشخص ديگر.

خلاصه همان طور كه هيچ يك از مشخصات زمانى و مكانى فعل را نميتوان از فعل و فاعل جدا نمود هم چنين نيروى اختيار را از فاعل نميتوان ناديده گرفت و چنين گفت نظر باينكه فعل صادر از فاعل در علم ازلى ثابت بوده وقوع آن در اين نظام حتمى خواهد بود و موردى براى بكار بردن اختيار نسبت بفاعل نخواهد بود و اراده كبريائى قاهر است.

پاسخ اين شبهه آنست كه نيروى اراده و اختيار فاعل در طول اراده كبريائى است و مؤكد تحقق نيروى اختيار فاعل است و در عرض اراده قاهره نيست تا اينكه تزاحم صورت بگيرد و از نظر قدرت قاهره موردى براى بكار بردن نيروى اختيار فاعل نباشد بلكه آنچه از اعمال و منويات قلبى و حركات و سكنات و اعمال صالح و يا طالح همه در علم ازلى ثابت بوده و همه لحظات زندگى بشر در آن مقام عالى محفوظ بوده و خواهد بود.

و هم چنين حدود قدر وجودى هر يك از اعمال بشر نيز محفوظ بوده و لا محاله در اين نظام بتدريج طبق آنچه ضبط و ثابت بوده بوقوع خواهد پيوست با همه خصوصيات و مشخصات آنها از لحاظ فعل و زمان و مكان و همه مشخصات و لوازم آنها از جمله بكار بردن نيروى اختيار و اراده و قدرت و ادراك و علم است كه از حالات نفسانى و قوا و نيروهائى است كه ساحت كبريائى همه آنها را در روان بشر بوديعت نهاده است و هرگز صدور اراده باختيار فاعل نخواهد بود و گر نه تسلسل لازم مى‌آيد هم چنان كه قدرت و علم و ادراك نيز محتاج بفعل و ايجاد فاعل نخواهد بود