٧- نور فطرت و يا ظلمت و تيره‌گى ارواح و نفوس بشرى از لوازم هويت نازل از مراتب نفوس بشرى است و بجعل بسيط مورد خلق و آفرينش قرار ميگيرند بدون اينكه به جنبه نورانيت و يا ظلمت فطرى روان نظر باشد و يا مورد جعل تركيبى قرار بگيرد بلكه لازم مراتب بى‌شمار نفوس بشرى است زيرا نفوس داراى مراتب متفاوت از لحاظ نورانيت فطرى و درخشندگى و هم چنين از لحاظ تيره‌گى و ظلمت روان كه درجات بى‌شمار خواهد داشت ولى لازم هويت نفوس است و مجعول به جعل و آفرينش و تعلق ببدن عنصرى خواهد بود.

براى توضيح مطلب و رفع غموض آن شبهه‌اى كه ابليس يعنى در اين باره به پيشگاه كبريائى اظهار نموده ذكر مى‌شود مبنى بر اينكه با تصديق بساحت ربوبى به خلقت خود اعتراض نموده باين بيان با اينكه ساحت كبريائى احاطه علمى داشته باينكه ابليس در مقام تخلف و تمرد خواهد برآمد و از امر بسجده بآدم استنكاف و تمرد خواهد نمود در اين صورت بچه منظور ساحت كبريائى ابليس را خلق فرمود و حكمت در خلق او چه بوده است غير تمرد و مبارزه با مقام كبريائى كه مبغوض است.

پاسخ اعتراض ابليس آن است كه اعتراض او ناشى از انكار معرفت و حكمت ساحت كبريائى است و چنانچه در دعوى ايمان و تصديق بمقام كبريائى صادق بود هر آينه در مقام اعتراض بر نميآيد زيرا غرض كبريائى از خلقت و سبب براى فعل و خلق موجودات نيست جز ذات كبريائى و همه منبعث از ذات قدس است و سبب و يا غايت و يا واسطه‌اى براى فعل او نخواهد بود زيرا نقص و حاجت لازم مى‌آيد و قصد زايد و يا مصلحت زايد بر فعل براى كبريائى او نخواهد بود و نظام خلقت جز لازم ذات احديت و نمونه و قدس او است و علم بذات كبريائى كه علم بصلاح است سبب صدور خيرات بر وفق نظام اتم مى‌شود و مصدر و غايت خلق موجودات امكانى نيست جز ذات كبريائى كه فياض على الاطلاق است و هر چه قابليت و امكان دارد آن را فرا خواهد گرفت و مورد فيض وجود و هستى قرار خواهد گرفت و موجودات بجعل بسيط مورد فيوضات‌