درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٤٠٤ - الحديث الاول

جوهر عقلى خواهد بود بر اين اساس نهايت و عاقبت هر يك از افراد بشر بر طبق بدايت و آغاز خود او خواهد بود.

با تفاوت اينكه آغاز هر يك از نفوس بشرى بطور فطرت و سلامت و قوه محض بوده و نيروى سعادت و شقاوت در هر يك بطور كمون بوده و بتدريج در دوره زندگى بصورت فعليت و حركت درآمده و هنگام مرگ و پايان رسيدن دوره امتحان و آزمايش بصورت حقيقى نفسانى نورانى و يا ظلمانى محض در آمده است و هر آنچه در كمون داشته از سعادت و يا شقاوت از طريق اكتساب بصورت فعليت و حقيقت در آمده است.

يعنى گروه سعيد نورانى و ارواح آنان بصورت عقايد و شهود است حقايق نورانى بوده و گروه ديگر ارواح آنان پليد و ظلمانى و بى‌بهره از حقيقت و جاهل و بى‌بهره از صفاء و نورانيت خواهند بود.

با توجه باينكه كلمه الناس بر مردم و افراد خارجى اطلاق مى‌شود و مراد از روايت افراد خارجى و عموم مردم در اثر حركات اختيارى و انديشه‌هاى و افكار مانند تفاوت طلا و نقره و سيم و زر خواهد بود كه هر فردى مسير بخصوصى را خواهد برگزيد بدين جهت تفاوت ذاتى در حقيقت هر يك پديد خواهد آمد زيرا حقيقت و سيرت هر فردى عبارت از عقيده و فطرت و افعال اختيارى روانى او است و شاهد آنست كه امتياز حقيقى افراد در اثر حركات اختيارى و انديشه است نه در اثر تفاوت و امتياز ذاتى كه كسب آنان و فقط تفاوت و امتياز افراد از يك ديگر در اثر حركات اختيارى و اكتسابى است زيرا دوره زندگى دوره‌اى است كه بر افراد كلمه ناس و مردم اطلاق مى‌شود.

و روايت شريفه صريح است بر اينكه امتياز ذاتى افراد بشر از يك ديگر فقط در اثر حركات و افعال اختيارى و انديشه‌هاى گوناگون است كه اختصاص بزندگى در دنيا دارد و گر نه در عوالم سابق امتياز نداشته‌اند بلكه در كمون و بطور اقتضاء