تفسير فاتحة الكتاب از امام حسن عسكرى - حسينى شاهمرادى، قدرت الله - الصفحة ٦٧

وى را چنين توصيف كرده كه: [او، فقيه و خير و مبارك است!] و در طول زندگانى‌اش در طلب حديث، بگردش بلاد پرداخته! و در سفرهايش بدرك دويست و اندى! از شيوخ أصحاب ما، نائل آمد! و از جمله آنها، اين مفسّر است.

و شيخ ما (ميرزا حسين نورى) در خاتمة المستدرك (صفحه ٧١٣) آنها را استقصاء نموده است، و در كتب رجال ما، جز تعداد كمى از آنها (بقيّه) ترجمه نشده است. و ما، فقط از اين جهت، آنها را ميشناسيم و بر آنها اعتماد داريم، كه آنها از مشايخ صدوق‌اند! كه با دعاى رحمت و رضوان در حقّ آنها! از آنان روايت ميكند، چون كه؛ با آنها معاشرت داشت، و أحوال آنان را تحقيق كرد، و شناخت كه آنها استحقاق دعا دارند. و آن أحاديثى كه در كتب و مصنّفاتش بوديعه نهاده، از آنها شنيده، يا بر آنها قرائت كرده است- مصنّفاتى كه بالغ بر حدود سيصد تأليف است‌[١]- و او خودش در أوّل [من لا يحضره الفقيه‌] بالصّراحه ميگويد كه؛ مصنّفاتش به دويست و چهل و پنج كتاب رسيده است!. چنان كه باز در آن تصريح ميكند كه؛ در آن، از أحاديث، ذكرى بميان نمى‌آورد مگر آنچه كه آن، حجّت بين او و پروردگار او است! با اين أوصاف، در كتاب حجّش- در باب تلبيه- روايت طولانى از اين تفسير آورده است. و از آن، غايت اعتماد صدوق، بر اين مفسّر [كه راوى تفسير إمام عسكرى عليه السّلام است‌] آشكار مى‌شود! تا اين حدّ كه؛ گفتارش را حجّة بين خود و خدايش مى‌بيند. أمّا؛ متأسّفانه! براى اين مفسّر، شرح حال و ترجمه‌اى، در أصول چهارگانه رجالى، كه محقّق باشد و نسبتش بمؤلّفين از أئمّه رجال، ثابت باشد، (أصلا) وجود ندارد! و أحدى از قدماى أصحاب، متعرّض او نشده است، نه از لحاظ مدح! و نه از لحاظ قدح!. فقط؛ ترجمه مختصرى از او را در «كتاب الضّعفاء» كه منسوب به [ابن الغضائرى‌] رحمة اللَّه عليه است، يافتم.

بنا بر اين؛ ناچاريم از تاريخ ابتداى ظهور اين كتاب، و أحوال مؤلّف و صحّت انتساب آن به [ابن الغضائرى‌] و عدم صحّتش، بتفحّص پردازيم. بنا بر اين ميگوئيم:

أمّا؛ أصل «كتاب الضّعفاء» و تاريخ بدو ظهورش:

بعد از تتبّع و پژوهش، براى ما ظاهر شده است كه؛ أوّل كسى كه بآن پى برد، سيّد جمال الدّين أبو الفضائل أحمد بن طاوس حسنى حلّى است (كه در سال ٦٧٣ وفات يافته) و سيّد، در كتاب خود «حلّ الإشكال في معرفة الرّجال» كه در سال ٦٤٤ تأليف كرده، آن را بترتيب خاصّ آن، مندرج‌

[١] چنان كه در فهرست شيخ طوسى است.