اين آيه به مناسبت جنگ احد، بر اثر تخلّفى كه از دستور پيغمبر اسلام شد كه هجوم دشمن را در پى داشت، نازل گرديد و تقريبا مسلمين شكست خوردند و صدمات فراوانى در آن جنگ به پيامبراسلام صلّى اللّه عليه و اله وارد شد و در بين لشكريان شايع شد كه پيامبر اسلام شهيد گرديده، به طورى كه عده‌اى دست از دفاع كشيده، بلكه موجب شده كه آن عده فرار كنند و مى‌گفتند پيامبر كشته شد ما براى چه كسى بجنگيم و خداى متعال اين آيه را نازل فرموده و آنان را از رجوع به جاهليت سرزنش كرده و تشنيع فرموده و اين سرزنش به جهت فرار از جنگ و خالى گذاردن ميدان جنگ نبود؛ زيرا بسيار اتفاق افتاده بود كه در بعضى از ميدان‌هاى جنگ افرادى جنگ را رها مى‌كرده و مى‌گريختند، ولى به جاهليت منسوب نمى‌شدند.[١] اين سرزنش بسيار مهم فقط به دليل اين فكر اشتباه بود كه حال كه پيامبر صلّى اللّه عليه و اله كشته شد، پس براى چه بجنگيم، آيه شريفه مى‌فرمايد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و اله رسولى از طرف ما بيش نبود، و حتى اگر بميرد، دين باقى است و بايد براى دفاع از بنياد دين جنگيد و چون دين اسلام الهى و دايمى است، پس خداى تعالى آن را رها نمى‌كند و حتما سرنوشت آن را پس از پيامبر به دست وصىّ او خواهد سپرد؛ يعنى ذهنيت آنان اين بود كه با رفتن رهبرى، دين نيز قابل دفاع نيست.

البته مى‌دانيم كه آنها هرگز دست از نماز و روزه نكشيده بودند و يا به طرف بت‌پرستى روى نياوردند، بلكه تمام آن سرزنش‌ها به دليل روى آوردن به جاهليت بود كه توهم كرده بودند دين بدون رهبر مانده و دفاع از آن لازم نيست و از اين نكته غافل بودند كه دين قائم به فرد معينى نيست و چون خداى متعال قطعا بقاى آن دين را مى‌خواهد، پس ولىّ امر را هم تعيين خواهد فرمود و قرآن كريم در اين ماجرا به امّت اسلامى ابلاغ فرمود كه وظيفه عموم دفاع از اسلام است و اسلام در گروه ابقاى دين است نه بقاى فرد.

دين نيز بدون حاكم تضمين نمى‌شود، و سنّت لا يتغير و لا يتبدل الهى تعيين ولايت‌

[١] - مانند آيه شريفه ٢٥ سوره توبه:\i« لقد نصركم اللّه فى مواطن كثيره و يوم حنين اذا اعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا و ضاقت عليكم الارض بما رحيت ثم ولّيتم مديرين».\E در اين آيه شريفه با آن كه آنها به جنگ پشت كرده بودند، ولى سرزنش به بازگشت به جاهليت نشدند.