اى رسول، رحمت خدا تو را با خلق مهربان و خوش‌خوى گردانيد، و اگر تندخو و سخت‌دل بودى، مردم از گردتو متفرق مى‌شدند. پس چون امت به نادانى درباره تو بد كنند، از آنان درگذر و از خدا براى آنها طلب آمرزش كن و براى دل‌جويى آنان در كار جنگ مشورت نما، ليكن آنچه خود تصميم گرفتى با توكل به خدا انجام بده.[١] از صدر و ذيل اين آيه به خوبى پيداست كه مقصود از مشاوره همان نرم‌خويى و آرامش بخشيدن به آنان است، كه آنان با عفو به راه راست هدايت شده و از ضلالت به طرف هدايت رهنمون مى‌شوند.

از تعليل به خوبى استفاده مى‌شود كه امر ارشادى است و مولاى و الزام‌آور نيست، بلكه ارشاد به همان حكم عقل است كه خود او سنجيده است. پس آيه شريفه كه امر به مشاوره دارد، هيچ‌گونه دليلى بر الزام مردم به مشاوره نيست و به ويژه از آيه شريفه مذكوره نمى‌توان استفاده كرد كه مردم در امور مهم خود، مانند زعامت و رهبرى از مسئله مشاوره استفاده كنند.

بحث مشاوره‌

آيه شريفه‌ «امرهم شورى بينهم»[٢] به يك مسئله اخلاقى اشاره دارد و به قول سيدنا الاستاد علامه در الميزان‌[٣] اين آيه شريفه را در سر حد آيه «كسانى كه سخن را شنيده و سپس بهترين آن را انتخاب و پيروى مى‌كنند.»[٤] قرار داده‌اند؛ بدان معنا كه مى‌خواهد يكى از صفات خوب مؤمنان را بيان كند كه به آنچه ابتدا در امور به ذهنشان مى‌رسد، عمل نمى‌كنند، بلكه به دنبال روشى هستند كه خطاى آنان كم‌تر باشد و با دورانديشى‌

[١] - آل عمران( ٣) آيه ٥٩:\i« فبما رحمة من اللّه لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حول فاعف عنهم و استغفرلهم و شاورهم فى الامر فاذا عزمت فتوكل على اللّه».\E

[٢] - شورى( ٤٢) آيه ٢٨.

[٣] - الميزان، ج ١٨، ص ٦٣.

[٤] - زمر( ٣٩) آيه ١٨:\i« الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه».\E