«چون ايرانيان هجوم اعراب و غارت آن‌ها را در سواد ديدند، به رستم و فيروزان- كه هر دو از فرمانروايان ايرانى بودند- گفتند: اختلاف و كشمكش شما دو سردار به جايى رسيده كه ايرانيان را تباه و ايرانيان را خوار نموده‌ايد.»[١]

امثال اين مطالب آن قدر زياد است كه مجال تتبع و استقصاى آن نيست. به همين خاطر بود كه مقاومت مردم در سرزمين‌هاى فتح شده شديدتر شد و بسيارى از آنان پيمان شكستند، به نحوى كه مسلمين مجبور شدند بسيارى از مناطق را بيش از يك بار فتح كنند. (در گذشته اشاره‌اى به اين مطلب داشتيم).

٢. آثار فتوحات بر فاتحان‌

سياست‌هاى تبعيض در سهميه‌بندى بيت المال و برترى بخشيدن عرب بر عجم و اقامت اجبارى بزرگان صحابه در مدينه و سپردن پست‌هاى مهم و فرماندهى سپاهيان به گروهى خاص، غالبا بر اساس مقررات و معيارهاى اسلامى نبود، بلكه معيار اصلى اين بود: برخوردارى از حمايت هيأت حاكمه، يا ملاقات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در برهه‌اى كوتاه و بالاخره قريشى بودن.

همين سياست‌ها بود كه از اين ملت پيروز، ملت مغرور و خودپسندى به وجود آورد كه حد و مرزى براى خود نمى‌شناخت و طبقه‌اى از ثروتمندان به وجود آورد كه مال و ثروت منكوبشان كرد و نعمت‌هاى فراوان مسرورشان ساخت و در اين راه هيچ‌گونه مانع و رادعى از طرف دين و وجدان سدّ راهشان نبود. اكثر آنان از فرزندان و اعضاى هيأت حاكمه و خويشان و نزديكانشان و به ويژه از قريش بودند. امت مسلمان هر جنايتى از اينان ديد. توسط همين‌ها بود كه‌

[١] - همان، ج ٢، ص ٤٤٨.