آنچه موجب تضعيف موضع امام حسن عليه السّلام و تقويت شوكت و جلال معاويه شد، مسائل مربوط به سپاه امام عليه السّلام و شرايط خاص حاكم بر جامعه اسلامى، على الخصوص مردم عراق، و نيز مسائل عقيدتى و اجتماعى و مسائل ديگر بود.

اگر چه آن طور كه به نظر مى‌رسد عامل زمان در درازمدت به نفع امام حسن عليه السّلام تمام شد، خصوصا بعد از تحول مختصرى كه بر اثر تلاش‌هاى امير المؤمنين در جامعه عراق در قبال اهل بيت عليهم السّلام به وقوع پيوست.

درباره جامعه عراق، در بحث ديگرى در باب «خوارج» مطالبى بيان كرده‌ايم. در همين بحث نيز اشاراتى داشتيم كه شايد مفيد باشد، اما فعلا مورد بحث ما نيست، چرا كه مربوط است به شرايط صلح امام حسن عليه السّلام و بايد در جاى خود مورد بحث و بررسى قرار گيرد.

[١] - محمد حسن آل ياسين، الامام الحسن بن على عليهما السّلام، ص ٨٥.