آرى، درست است كه اگر دشمن به بلاد مسلمين هجوم آورد، بر همگان است كه براى دفاع از اساس اسلام به دفع تجاوز اقدام نمايند، اما نه به خاطر دفاع از حكّام و سلاطين.[١]

حضرت على عليه السّلام در روايتى مى‌فرمايد:

«لا يخرج المسلم فى الجهاد مع من لا يؤمن على الحكم و لا ينفذ فى الفي‌ء امر اللّه عزّ و جلّ؛[٢]

مسلمان حق ندارد با كسى كه به حكم اسلام ايمان ندارد و در مورد غنائم، امر خدا را اجرا نمى‌كند، براى جهاد خارج شود.»

ماجراى زير مؤيد اين مطلب است:

«روزى عثمان، بزرگان صحابه، مثل: على عليه السّلام، طلحه، زبير، سعيد بن زيد و سعد بن ابى وقاص را در مسجد رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله جمع كرد و در مورد فتح افريقا با آنان مشورت كرد. اكثريت رأى دادند كه مصلحت ايجاب مى‌كند كه افريقا به دست غرض‌ورزان و هواپرستان و منحرفان نيفتد.»[٣]

ائمه عليهم السّلام بدون شك ميل داشتند كه دامنه نفوذ اسلام گسترش يابد و اسلام در سراسر گيتى منتشر شود، اما آن‌طور كه نصوص تاريخى بيان مى‌كند، راه و روشى را كه خلفا براى انجام آن در پيش گرفته بودند، اشتباه و خطرناك مى‌دانستند.

به هر حال، مطالبى كه گذشت، براى القاى شك و ترديد در صحّت آنچه كه به امام حسن و امام حسين عليهما السّلام نسبت داده مى‌شود- كه در فتح گرگان و يا فتح‌

[١] - وسائل الشيعة، ج ١١، ص ٢٢، نقل از: قرب الاسناد، ص ١٥٠؛ فروع كافى، ج ٥، ص ٢١؛ تهذيب الاحكام، ج ٦، ص ١٢٥.

[٢] - وسائل الشيعة، ج ١١، ص ٣٤، نقل از: علل الشرايع، ص ١٥٩ و خصال صدوق، ج ١، ص ١٦٣.

[٣] - فتوح ابن اعثم( فارسى)، ص ١٢٦.