به هر حال، تربيت و پرورش نوزادان توسط اين كنيزكان، مى‌توانست از ميزان پاى‌بندى دينى مردم بكاهد و التزام اين كودكان را به احكام اسلامى به شدت كاهش دهد و طبيعتا خطرى جديد براى اسلام و مسلمانان به همراه آورد؛ از اين روست كه مى‌بينيم امامان بزرگوار شيعه عليهم السّلام مى‌كوشيدند تا بردگان و كنيزكان را با تعليمات اسلامى شايسته‌اى تربيت كنند و آنان را در راه خدا آزاد سازند.[٤]

اسلام به طور وسيع و گسترده‌اى آزادى بردگان را تشويق كرده، براى اين كار، وسايل اجبارى و اختيارى زيادى قرار داده است كه خود مى‌تواند مسأله بردگى را از اساس از بين ببرد. دين اسلام، آزادى بردگان را امرى راجح و شايسته قرار داده كه هيچ وسيله‌اى نياز ندارد.

از سوى ديگر مى‌بينيم آن موقع كه حكام در صدد پرورش جوانان براى مناصب و مقامات عاليه و نيز شكوفايى شخصيت آنان برمى‌آيند، از فتوحات اسلامى در زمينه ارضاى خواسته‌ها و اشباع غرور جوانى آنان بهره‌بردارى مى‌كنند، حتى معاويه، پسرش يزيد را وادار مى‌كرد كه فرماندهى سپاهى را كه‌

[١] - التراتيب الاداريه، ج ١، ص ١٠٢، نقل از: ابن سعد، ج ٢، ص ١٠٩؛ حلية الاولياء، ج ٩، ص ٣٤ و از كنز العمال، ج ٥، ص ٥٠ از ابن سعد، و سعيد بن منصور و ابن المنذر و ابن ابى شيبه و ابن ابى حاتم.

[٢] - ابن قتيبه، عيون الاخبار، ج ١، ص ٤٣؛ در المنثور، ج ٢، ص ٢٩١، نقل از: ابن ابى حاتم و بيهقى در شعب الايمان.

[٣] - انساب الاشراف، ج ٢، ص ٢٩٢.

[٤] - ر. ك: دراسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام، ج ١، بحث:« الامام السجاد باعث الاسلام.»