تحليلى از زندگانى سياسى امام حسن مجتبى عليه السلام - عاملى، جعفر مرتضى؛ مترجم محمد سپهري - الصفحة ١٧١
رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به اظهار مسلمانى و بيان شهادتين و انجام بعضى از شعائر و ظواهر اسلامى، به طور سطحى قناعت نمىكرد، بلكه براى مردم آن بلاد معلمان و مربيانى اعزام مىكرد تا ضمن آموزش كتاب خدا و حكمت و احكام دينى، آنان را ارشاد و موعظه كنند.[١]
اما از آن طرف، فتوحات انجام شده در روزگار خلفا و امويان، هيچگونه تعليم و تربيت و آموزش و پرورشى را به همراه نداشت و كادرهاى ورزيدهاى كه
[١] - ر. ك: التراتيب الاداريه، ج ١، ص ٢٤٨- ٤٧٧. رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله مصعب بن عمير را به مدينه فرستاد كه اهل آنجا را تعليم دهد. در عهد نامه عمرو بن حزم، حضرت صلّى اللّه عليه و آله وى را به تعليم آنان امر مىكند.« ر. ك: مكاتيب الرسول، نامه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به عمرو بن حزم.»
در التراتيب الاداريه، ج ١، ص ٤١ آمده است: پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كسانى را كه همسايگان خود را تعليم نمىدادند، تهديد كرد. در صحيح بخارى، پاورقى فتح البارى، ج ١، ص ١٦٦، رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به نمايندگان عبد القيس فرمود:« برگرديد به سوى اهل خودتان و آنان را تعليم دهيد!»
در غزوه بئر معونه دهها تن از افرادى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله براى تعليم احكام دين به سوى مردم فرستاده بود، كشته شدند.« به قضيه غزوه رجيع و ديگر قضايا نيز رجوع كنيد.»
بعضى از محققان مىگويند: بخش عظيمى از فتوحات اسلامى در ايران بود و ما بسيارى از دانشمندان و دينداران را در زمان تابعين از ايرانىها مىبينيم. اين تنها از راه تعليم و تربيت و ارشاد آنان توسط صحابه و تابعين و مردم مدينه امكانپذير بود، و اين همه تعاليم و ارشادهاى نقل شده، نمىتواند دليل بر عدم آن باشد.
گوييم: آنچه اينان گفتهاند، دهها سال پس از فتوحات بوده. همينطور تعداد دانشمندان و دينداران مورد نظر، با حجم فتوحات اسلامى در ايران تناسب ندارد. همچنين متعبدان كسانى بودند كه در مناطق نزديك به سرزمينهاى اسلامى سكونت داشتند و در مناطق دوردست، چنين ديندارانى سراغ نداريم.
به هر حال، علاوه بر اين كه تعداد چنين افرادى در حد مطلوب نبود و نيز در مناطق دوردست، افراد ديندار و دانشمندى وجود نداشت و علاوه بر اين كه پس از گذشت يك يا چند نسل به وقوع پيوست، بايد دانست كه اين امر در نتيجه تلاشهاى هيأت حاكمه نبود، بلكه بر اثر زحمات افراد خاصى بود كه احساس مسئوليت مىكردند. على الخصوص امير المؤمنين در دوره حكومت خود و امامان بعد و نيز صحابه مخلص، اين زحمات را متحمّل شدند.