اِبْنِ اَجْدابی، ابواسحاق ابراهیم بن اسماعیل لُواتی طرابلسی (سدۀ ٦ق / ١٢م)، ادیب، لغت‌شناس و آشنا به علوم قرآن، فقه، كلام، هیأت و نجوم.
گویا نیاكان وی از قبایل بربری لواته بودند كه در اَجدابیه، واقع در میان بَرَقه و طرابلسِ غرب سكونت داشتند و به همین سبب وی به ابن اجدابی شهرت یافت (قس: الزاوی، ٤). او در طرابلس غرب به دنیا آمد و در همین شهر علوم متداول عصر خویش را فراگرفت و ظاهراً هیچ‌گاه از این شهر خارج نشد. تجانی (د ٧٢١ق / ١٣٢١م) كه تقریباً منبعی است كه دربارۀ زندگانی ابن اجدابی اطلاعات نسبتاً مفصلی به دست می‌دهد، در رحلۀ خود (ص ٢٦٤) گوید: از ابن اجدابی پرسیدند: «تو كه هرگز برای كسب علم، پای [از شهر] بیرون ننهاده‌ای این علم تو را چگونه حاصل آمد؟» وی پاسخ داد: «من آن را از دو دروازۀ هُواره و زناته كسب كرده‌ام». در آن زمان دانشمندانی از شرق و غرب طرابلس به آن شهر در می‌آمدند و ابن اجدابی به دیدارشان می‌رفت و كسب دانش می‌كرد (همانجا؛ قس: الزاوی، ٤-٥؛ مصراتی، ٩٩). از زندگانی ابن اجدابی و نیز شاگردان، استادان و معاصران وی اطلاعی به دست ما نرسیده است، تنها می‌دانیم كه وی با ابن‌هانش طرابلسی، قاضی طرابلس در سالهای ٤٤٤-٤٧٧ق، معاصر بود (تجانی، ٢٦٣). گویند روزی وی در مجلس قاضی ابن‌هانش حضور داشت. قاضی در باب قضیه‌ای، حكمی ‌به خطا صادر كرد و چون ابواسحاق خطای وی را آشكار ساخت، قاضی برآشفت و گفت: «خاموش باش ای احْوَل ... » این سخن سخت در ابن اجدابی مؤثر افتاد و به همین سبب رساله‌ای به نام الحَوَل، به رشته تحریر درآورد (همانجا؛ مصراتی، ٩٨؛ الزاوی، ١٩٣). از آنجا كه ابن اجدابی خطی خوش داشته، گویا به استنساخ كتاب نیز می‌پرداخته است. گویند امیر ابوزكریای حفصی (٦٢٥-٦٤٧ق / ١٢٢٨- ١٢٤٩م) به كتابهایی كه به خط وی نوشته شده بود، اشتیاق بسیار داشت، چنانكه وقتی خبر یافت كتاب الفصیح به خط ابن‌اجدابی در طرابلس به فروش رفته است، پیكی به آنجا فرستاد تا كتاب را برای وی باز خرد (نك‌ ‌: تجانی، ٢٦٣، ٢٦٤). تاریخ ولادت او روشن نیست و سال مرگ او با اختلاف فاحش، ٦٥٠ق و پیش از ٦٠٠ق یاد شده است، اما معاصر بودنش با قاضی ابن‌هانش نشان می‌دهد كه در حدود نیمه دوم قرن ٥ق / ١١م زنده بوده است (نك‌ ‌: GAL, I / ٣٧٥;
GAL, S, I / ٥٤١;
EI٢، کحاله، ١ / ١٣).
ابن اجدابی در طرابلس درگذشت و در همانجا مدفون گردید. تجانی كه آرامگاه او را دیده است، گوید: قبر معظمی ‌است و مردم بسیاری به زیارت آن می‌روند (ص ٢٦٢).

آثـار

ابن اجدابی آثار متعددی دارد، بدین قرار:

الف ـ آثار چاپی:

١. كفایة المتحفّظ و نهایة المتلفّظ (الزاوی، ٤: بغیة المتحفظ)، كتابی است مختصر در لغت كه ٤ بار در قاهره (١٢٨٥، ١٢٨٧، ١٣١٣ و ١٣٢٣ق) و یك بار در بیروت (١٣٠٥ق) به چاپ رسیده است. همچنین در المجموعة اللغویة، به كوشش مصطفی الزرقا در حلب (١٣٤٥ق) چاپ شده است. قسمتی از كفایة نیز در پایان كتاب فقه اللغة ... ثعالبی در بیروت (١٨٨٨م) به چاپ رسیده است. این كتاب از آغاز تألیف تا زمان حاضر پیوسته مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است و حتی گروهی آن را به نظم كشیده‌اند كه از آن جمله‌اند: قاضی القضاة شهاب‌الدین الخویی (صفدی، ٢ / ١٣٨)، محمد بن احمد بن جابر (حاجی خلیفه، ٢ / ١٥٠٠)، جمال‌الدین محمدبن مالك طائی (نقشبندی، ٤(١) / ١٩٣). همچنین محمد بن عبدالله بن ابی بكر طبری (٦٩٤ق / ١٢٩٤م) این كتاب را برای الملك المظفر یوسف ابن عمر با عنوان عمدة المتلفّظ به نظم درآورده است (GAL, S, I / ٥٤١) كه به قول مصراتی بر ٣٠٠‘١ بیت بالغ می‌شد (ص ٩٣). شرحی بر این كتاب توسط ابوعبدالله محمد بن طیب بن محمد الفاسی (GALS، همانجا) نوشته شده است. از معاصرین نیز احمد الفقیه حسن این كتاب را به نظم كشیده است (مجلة المجمع ... ، ٣٣(٢) / ٣٥٠)؛ ٢. كتاب الأزمنة و الأنواء، در علم انواء (ه‌ م). از مجموعه كتابهایی كه در این علم از دیرباز به رشتۀ تحریر درآمده، تنها ‌اندكی باقی مانده است كه اثر ابن اجدابی یكی از آنهاست، اما او هم مانند بیش‌تر انواءنویسان، به روایات كهن استناد كرده و به نقل روایتِ مالك بن انس (١٧٩ق / ٧٩٥م) از طریق عبدالسلام بن سعید بن سحنون (٢٤٠ق / ٨٥٤م) پرداخته است (ابن اجدابی، ٩٥- ٩٨؛ قس: GAS,VII / ٣٣٩). عزت حسن كه كتاب الازمنة و الانواء به كوشش او به چاپ رسیده، در مقدمه به ارزش این كتاب از نظر علمی، ادبی، لغوی و تاریخی اشاره كرده و آن را بعد از الانواء ابن قتیبه (د ٢٧٦ق / ٨٨٩م) و الازمنة و الامكنة ابوعلی مرزوقی (د ٤٢١ق / ١٠٣٠م) سومین كتابی برشمرده كه در این زمینه نوشته شده است (حسن، ١٨- ١٩).

ب ـ آثار منسوب:

تجانی در رحلة (صص ٢٦٢-٢٦٤) به شماری از كتابهای ابن اجدابی اشاره كرده است بدین قرار: ١. دو كتاب در علم عروض كه گویا به شیوه آن روزگار یكی مفصل و دیگری مختصر بوده است؛ ٢. كتاب فی الرد علی ابی حفص بن مكی فی تثقیف اللسان؛ ٣. كتاب فی شرح ما آخره یاء مشددة من الاسماء و بیان اعتلال هذه الیاء ... ؛ ٤. المختصر فی علم الأنساب؛ ٥. رسالة الحول. تجانی مدعی است كه بیش‌تر این تألیفات را به خط خود ابن اجدابی داشته است (ص ٢٦٣). عزت حسن بر این شمار، كتاب اختصار نسب قریش لابی عبدالله ابن زبیر را می‌افزاید (ص ٢٢). اثر دیگری به نام كتاب البدیع نیز به او منسوب است كه هیچ یك از منابع متقدم و متأخر به آن اشاره نكرده‌اند. این كتاب ظاهراً یكی از مصادر تحریر التحبیر ابن‌ابی‌اصبع (د ٦٥٤ق / ١٢٥٦م) بوده است (قس: سزگین، ٢(١) / ١٧٠). ابن ابی اصبع در كتاب خود (ص ٩١) به البدیع ابن‌اجدابی توجه داشته و در مواضع مختلف وی را صاحب نظریاتی خاص معرفی می‌كند (نك‌ ‌: مثلاً صص ٥٢٠، ٥٢٢).

مآخذ

ابن ابی اصبع، تحریر التحبیر، به كوشش حفنی محمد شرف، قاهره، ١٣٨٣ق؛
ابن اجدابی، ابراهیم بن اسماعیل، الازمنة و الانواء، به كوشش عزت حسن، دمشق، ١٩٦٤م؛
تجانی، عبدالله بن محمد، رحلة، به كوشش حسن حسنی عبدالوهاب، تونس، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤٣م؛
حسن، عزت، مقدمۀ الازمنة و الانواء (نك‌ : ابن اجدابی در همین مآخذ)؛
الزاوی، طاهر احمد، اعلام لیبیا، لیبی، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، قاهره، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
مجلة المجمع العلمی ‌العربی، دمشق، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
مصراتی، علی مصطفی، اعلام من طرابلس، لیبی، ١٩٥٥م؛
نقشبندی، اسامة ناصر، «مخطوطات الخزانة الالوسیة»، المورد، بغداد، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
نیز:

EI٢;
GAL;
GAL, S;
GAS.

ایران‌ناز کاشیان