بخواهيم بگوييم كه روايت اطلاق دارد كه تمام مخالفان به دوزخ مى‌روند، قطعا بايد از اين اطلاق دست برداريم. بلكه اين روايت را بايد مخصوص كنيم به معاندان و مقصران، نه به قاصران. لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى‌ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ[١] بدونم اين كه حجت بر آنها تمام شود و جاهل قاصر باشند، آنها چرا به دوزخ بروند؟ من يقين دارم كه زن‌هاى هندو در بيابان‌هاى هندوستان، در قبيله‌هاى هندوستان يا كسانى كه در چين يا در شوروى هستند، اينها جاهل قاصرند. آن عقل و فكر يك زنى كه آن بتى كه مى‌بيند، پدر و جدش به آن احترام كرده‌اند، الآن هم از عمق دلش آن بت را عبادت و تعظيم مى‌كند و احتمال هم نمى‌دهد كه اين باطل باشد، همان‌طور كه يك زن شيعه مى‌آيد به حرم حضرت معصومه و احتمال هم نمى‌دهد كه زيارت حضرت معصومه باطل باشد. پس بنابراين اگر مراد روايت اين باشد- و همچنين اگر روايات معتبر السند داشته باشيم كه اطلاق داشته باشد كه همه مخالفان به جهنم مى‌روند- بايد قيد كنيم كه مقصرين و معاندين، نه قاصرين.

امروه هشتاد تا نود درصد سنّى‌ها قاصر هستند. همان‌طور كه عده‌اى از شيعه هم از روى تقليد شيعه شده‌اند. در مورد سنّى‌ها هم همين‌طور است.

آنها هم قاصرند، اينها هم قاصرند. نه آنها مجتهد بوده‌اند و نه اينها مجتهدند.

يك عده خاص مى‌فهمند، ديگران نمى‌فهمند. اما اگر بگوييم كه نه، مراد از اين روايات، ناصبى‌ها هستند يا معاندان، بنابراين، اين روايات از ابتدا اطلاق ندارد و بحث تمام است و حاجت به تقييد آن روايات نداريم؛ بلكه در پاره‌اى از احاديث معتبر آمده است كه اگر آنها ناصبى نباشند، خدا به فضل و كرم خود آنها را داخل بهشت مى‌برد. در تفسير الميزان هم به آن اشاره شده است.

به‌هرحال، اينها مربوط به احاديث است كه اگر سندش معتبر باشد كه‌

[١] . سوره انفال، آيه ٤٢.