آنست كه حقتعالى امر نميكند بضلال و بندگان را بآن نميخواند پس چگونه ايشان را بآن اجبار كند و حال آنكه ذم فرعون و سامرى فرموده بر اضلال ايشان از دين هدى بقوله‌ وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى‌ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُ‌ و خلافى نيست كه اضلال ايشان امر است بضلالت و اجبار ايشان بر آن و دعوت ايشان بندگان را بآن و هر گاه حقتعالى ذم ايشان كرده باشد بر آن مطلقا پس چگونه متمدح شود بآنچه بر آن ذم كرده عياشى باسناد خود از ابى بصير روايت كرده كه او از خيثمه نقل كرده كه از ابى جعفر (ع) شنيدم كه ميفرمود

ان القلوب ينقلب من لدن موضعه الى حنجرته ما لم يصب الحق فاذا اصاب الحق قر

و بعد از آن اين آيه را تلاوت فرمود و معنى حديث بآن راجع است كه دلها از موضع خود منقلب ميگردد بحنجره يعنى متقلقل و مضطرب است و قرار نميگيرد در مكان خود ما دام كه نميرسد بحق و چون بحق رسيد و آن را دريافت قرار گرفت و در تفسير جرجانى مذكور است كه مراد بهدايت مقدمات ايمانست از اسباب و آلات آن كه بخداى تعالى تعلق دارد چون اقتدار و تمكين و ازاحه علت و نصب ادله چنانچه فرموده كه‌ وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‌ عَلَى الْهُدى‌ و قوله‌ وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً‌ و مراد بشرح صدر همين است يعنى چون داند كه لطف وى را نافع خواهد بود دل او را روشن گرداند براى اسلام و دواعى آن تا قبول ايمان كند و هر كه را خواهد فرو گذارد و فرو نگذارد مگر بعد از آنكه دانسته باشد كه لطف را در او اثرى نباشد پس دل او را تنك گرداند بمنع لطف از آن تا كه سخت شود بر كفر و وجه ديگر آنكه مراد بهدايت ثوابست و راه نمودن ببهشت بيانه قوله تعالى‌ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ‌ اى تثبيتهم و يهديهم الى طريق الجنة و مراد باضلال آن بود كه در روز قيامت ايشان را از راه بهشت بگرداند و بدوزخ برد پس بر اينوجه معنى آنست كه هر كه را كه حقتعالى خواهد ثواب دهد و راه بهشت نمايد سينه او را منشرح گرداند بنور ايمان و هر كه را خواهد تخذيل نموده باشد و تخليه كرده دل او را در قيامت تنك و غمگين سازد بانواع هموم و اختلاف عذاب در صعوبت و مشقت وجه ديگر آنكه هر كه را خواهد كه هدايت كند آن كس دل خود را گشاده و روشن گرداند براى اسلام يعنى نظر كند در ادله تحصيل علم لقوله تعالى‌ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ‌ و هر كه را خواهد كه گمراه كند يعنى حكم كند بضلالت او و او را ضال نام نهاد و اين حكم وقتى باشد كه (محكوم عليه على ما هو عليه) باشد پس او بترك نظر در ادله و حجج و آيات دل خود را تنك گرداند تا نور ايمان در دل او نيفتد و قوله‌ وَ هذا