كه متسم‌اند بسيرت متقيان و اگر چه بحسب فرض ايشان را باطنى غير مرضى باشد هم چنان كه مشركان مى‌گويند و طعن در ايمان ايشان ميكنند پس حساب ايشان بر ايشانست و از ايشان بتو متعدى نمى‌شود هم چنان كه حساب تو بر تست و متعدى بايشان نميشود و گويند معنى آنست كه نيست بر تو حساب ارزاق ايشان و نيست بر ايشان حساب رزق تو بلكه خدا رزاق همه شما است پس بگذار ايشان را تا در خدمت تو باشند و نزد بعضى ضمير راجع به مشركان است و معنى اينكه مؤاخذه نميشوى بحساب ايشان و نه ايشان و بحساب تو تا بجهت اين اهتمام نمايى در ايمان ايشان بر وجهى كه مؤمنان را از نزد خود برانى بجهت طمع در ايمان ايشان‌ فَتَطْرُدَهُمْ‌ جواب نفى است يعنى نيست بر تو حساب ايشان و نيست بر ايشان حساب تو تا برانى ايشان را و قوله‌ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ‌ جواب نهى است يعنى ايشان را مران كه اگر برانى پس باشى از ظالمان اين غايت مبالغه است در منع از طرد مؤمنان اگر چه قصد حضرت در تقديم رؤسا و اغنيا بر ضعفا و فقرا قصد خير بود كه آن ايمان آوردن ايشان بود نه ازدراء بفقرا و ضعفا اما چون كه او سبحانه ميدانست كه ايشان هرگز ايمان نياورند و مدعاى ايشان از اين خديعه و مكر است از اين جهت رسول را صلّى اللَّه عليه و آله از اين اعلام فرمود و نگذاشت كه از مكر ايشان فريب خورد بعد از آن فرمود كه‌ وَ كَذلِكَ‌ و هم چنان كه آزموديم فقرا را با اغنيا هم چنين‌ فَتَنَّا آزموديم‌ بَعْضَهُمْ‌ برخى اشراف را بِبَعْضٍ‌ ببرخى از ضعفا در امور دين و مقدم گردانيديم اين ضعيفان را بر اقوياى عرب در سبقت ايمان يعنى امتحان و ابتلا كرديم اين اشراف و اغنيا را بآنكه بعوض مال و حال ايشان درويشان را پايه قرب رسول داديم‌ لِيَقُولُوا تا گويند بزرگان‌ أَ هؤُلاءِ آيا اين گروهند كه كه به نعمت ايمان و احسان يا بتوفيق و هدايت‌ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ‌ منت نهاد خداى بر ايشان‌ مِنْ بَيْنِنا از ميان ما و حال آنكه ما اكابر و رؤسائيم و ايشان مساكين و ضعفا و فقرا از ميان ايشان مخصوص باشند باصابت حق و سبقت بخير كقولهم‌ لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ‌ و لام براى عاقبت است يا تعليل بنا بر آنكه‌ فَتَنَّا متضمن معنى خذلانست و چون ايشان بر وجه انكار قايل اين قول شدند حقتعالى در جواب ايشان فرمود كه‌ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ‌ آيا نيست خدا دانا يعنى البته داناتر است از همه‌ بِالشَّاكِرِينَ‌ بشكر گويندگان بر نعمت اسلام ملخص معنى آنست كه خدا اعلمست بر كسى كه ايمان از او واقع شود و بر توفيق آن شكر گويد و بكسى كه ايمان از او صدور يابد و كفران آن نمايد پس اول‌