تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٣٩٠ - سوره الأنعام(٦) آيات ٤٠ تا ٤٩
قلبست وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ و آراسته بود شيطان براى ايشان ما كانُوا يَعْمَلُونَ آنچه بودند كه بعمل درمىآوردند اين استدراك است در معنى و بيان صارف ايشان از تضرع و اشعار بر آنكه مانع ايشان از تضرع نبود مگر قساوت قلوب ايشان و اعجاب باعمال خود كه شيطان تزيين آن كرده بود در ايشان غرض كه ايشان باعمال خود متعجب شده ترك تضرع و انابه كردند و عجب از جمله صفات مهلكه است چنانچه در حديث آمده كه
ثلث مهلكات شح مطاع و هوى متبع و اعجاب المرء بنفسه
و ابليس چون دانست كه از جهت عجب او در دام شقاوت افتاد و هر لاف و دعوى كه از گريبان هستى او سر بر زده سرمايه او همين صفت است لا جرم سرگشتگان وادى غفلت را از اين راه در وادى ضلالت و غوايت مىاندازد و صفت عجب و خود بينى را در نظر ايشان آراسته ميسازد تا بواسطه خود ديدن از حق پرستيدن باز مىمانند اين آيه دالست بر بطلان قول مجبره كه حقتعالى كفر را بر دل و چشم كافران آراسته گردانيده چه حق سبحانه ميفرمايد كه شيطان مزين كفر در دل و چشم ايشانست و رحمن مزين ايمان در قلوب مؤمنان كقوله حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ و مكره كفر و باطل كقوله وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ فَلَمَّا نَسُوا پس آن هنگام كه فراموش كردند كافران مكذب ما ذُكِّرُوا بِهِ آنچه پند داده شده بودند بآن از بأساء و ضراء و متعظ بآن نشدند فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بگشاديم بر ايشان أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ درهاى همه چيز را از انواع نعمت و راحت مراد تكثير نعيمست نه استيعاب همه آن يعنى چون ببلا و نقمت و محنت پند پذير نشدند بآسانى وسعت معيشت نيز امتحان كرديم غرض كه بجهت الزام حجت و ازاحه علت هم بسراء و ضراء آزمايش كرديم و هم بشدت و رخا گويند اين بر وجه استدراج بود و مكر الهى عبارت از اينست وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنا مَكْراً نه بر وجه اكرام و تعظيم چه مرويست از حضرت رسالت (ص) كه در اين آيه فرموده كه
مكر القوم و رب الكعبة
و نيز مرويست از آن حضرت كه فرمود
اذا رايت اللَّه يعطى على العاصى فان ذلك استدراج منه
چون بينى كه حقتعالى اعطاى نعمت ميكند بر عاصى پس آن از قسم استدراج است از او و بعد از آن اين آيه تلاوت فرمود و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت است كه فرمود
يا بن آدم اذا رأيت نعمة ربك فاحذره
يا بن آدم چون نعمت خداى خود را بينى از آن با حذر باش مبادا كه از قبيل استدراج باشد حاصل كه در باب اهل كفر كه اصحاب استدراج باشند مىفرمايد كه ما ابواب نعمت خود را بر ايشان گشاديم حَتَّى إِذا فَرِحُوا تا وقتى كه شاد شدند