يافته كه زمان و مكان نيز گواهى دهند بر اعمال مكلف كه در ايشان واقع شده باشد پس بايد كه عاقل در اين شهادت تذكر نمايد و مستعد اينحالت شود و چنان تصور نمايد كه گويا اقامه اين شهادت شده بجهة تحقق وقوع آن و هر گاه كه حضرت رسالت (ص) كه سيد شهود است بجهة هول اينحالت گريان و ترسان شده باشد پس ديگران را چگونه باشد يَوْمَئِذٍ در آن روز كه شهادت در آن واقع شود يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا دوست دارند آنان كه كافر شدند بخدا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ‌ و نافرمانى كردند رسول وى را يعنى كفر و عصيان را كه با هم جمع كردند و يا كفره و عصات دوست داشته باشند در اينوقت‌ لَوْ تُسَوَّى‌ آنكه راست كرده شود بِهِمُ الْأَرْضُ‌ بديشان زمين يعنى دفن كنند ايشان را و خاك بر بالاى ايشان ريزند چون مردگان و ايشان را هرگز زنده نسازند كما قال‌ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً يا اين كنايه است از آنكه مخلوق نشدندى و با زمين مساوى بودندى يعنى باجزاى زمين مستحيل شدندى بر وجهى كه هيچ امتيازى نبودى ميان ايشان و ميان زمين و هرگز زنده نشدندى در دنيا ابو عبيده گفته كه مراد آن است كه دوست داشتندى كه زمين شكافته شدى و ايشان در آن فرو رفتندى و باز زمين بهم آمدى تا ايشان با زمين راست گشتند و از كلبى روايت است كه چون انتصاب نمايند ميان بهايم و طيور و وحوش و بعد از آن آنها را گويند كونوا ترابا ايشان فى الحال همه خاك شوند نزد آن حال كافران تمناى حال ايشان كنند كه كاش ايشان هم خاك شدندى و مردم بر سر ايشان مى‌رفتندى و از ابن عباس روايت كرده‌اند كه معنى آنست كه دوست داشته باشند كه اهل عرصات پاى بر سرها و شكمهاى ايشان نهادندى هم چنان كه بر زمين نهند تا زير قدم ايشان پايمال شدندى و آن حال را نديدندى‌ وَ لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ‌ و نپوشند يعنى قادر نباشند بر آنكه از خداى بپوشند حَدِيثاً سخنى را زيرا كه انبيا و ائمه و ملائكه و جوارح و مكان و زمان بر ايشان گواهى دهند و گويند و او براى حالست اى (يودون ان تسوى بهم الارض و حالهم انهم لا يكتمون من اللَّه حديثا و لا يكذبونه بقولهم و اللَّه ربنا ما كنا مشركين) يعنى دوست داشته باشند كه با زمين برابر شدندى در حالتى كه كتمان حديث نكردندى از خدا و تكذيب او ننمودندى بقوله و ما كنا مشركين چه در روايت آمده كه چون بگويند و اللَّه ربنا ما كنا مشركين حقتعالى مهر بر دهن‌هاى ايشان نهد و جوارح بر ايشان گواهى دهند پس عذاب بر ايشان اشتداد يابد نزد اينحال تمنا كنند كه كاش مساوى زمين بودندى گفته‌اند تمناى ايشان اين باشد كه كاش نعت و صفت پيغمبر را در دنيا نپوشيدندى تا باين عذاب مبتلا نشدندى و يا معنى آنست كه ايشان الحاح نمايند و در آن روز به‌