قصاص يا منع از قتل و يا رهانيدن از مهالك‌ فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً پس هم چنان باشد كه سبب زندگى همه مردمان شده باشد يعنى ثواب آن مثل ثواب كسى باشد كه همه مردمان را از هلاكت نگاه داشته باشد مقصود از اين تعظيم قتل نفس است و احياى آن در قلوب بجهت ترهيب از تعرض قتل و ترغيب در حمايت نفوس صاحب مجمع آورده كه مفسران را در اين چند قول است يكى آنكه معنى آنست كه همه مردمان نيز با اوليا دست يكى داشته و متفق الكلمة شده طلب حق كنند از قاتل او از وجه اعانت طالب حق كه واجب و لازم است پس كانه آن كس قاتل همه است و هر كه استنقاذ نفسى كند از حرق يا غرق يا هدم و يا از ضلالت پس گوئيا احياى همه مردمان كرده يعنى اجر او بر خداى همچو اجر كسى است كه احياى همه مردمان كرده باشد چه او احسان نموده در احياى نفس برادر مؤمن ايشان پس بمنزله كسى باشد كه احياى هر يك از ايشان كرده و اين قول از مجاهد و زجاج منقول است و مختار ابن انبارى است و مروى از ابى عبد اللَّه عليه السّلام و بعد از آن آن حضرت فرمود كه‌

و افضل من ذلك ان يخرجها من ضلال الى هدى‌

يعنى بهتر از اين كه نفس را از قتل برهانند آن است كه او را از گمراهى براه راست دلالت كند دويم آنكه معنى آنست كه هر كه بكشد پيغمبرى را يا امامى عادل را پس گوئيا همه مردمان را بقتل رسانيده يعنى عذاب او مثل عذاب كسى است كه همه مردمان را كشته باشد چه مردمان را از دولت هدايت ايشان محروم گردانيده و هر كه اعانت نبى يا امامى كند هم چنان است كه همه مردمان را زنده گذاشته زيرا كه بجهت آن مستحق ثواب اهتداى ايشان شده و اين قول از ابن عباس است سيم آنكه هر كه بغير حق كسى را بكشد پس بر اوست مآثم هر قاتلى كه هست زيرا كه غير خود را بر قتل ترغيب كرده و براه كج راه نمونى كرده پس او بمنزله كسى است كه مشارك غير باشد در قتل و هر كه خود را باز دارد از قتل بجهت تعظيم تحريم آن و امتثال امر او سبحانه پس هم چنان است كه احياى مردمان كرده يعنى بجهت استنقاذ استسلام ايشان نموده از قتل و اين قول جبائى است و مختار طبرى و مؤيد اين است قول حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله‌

من سن سنة حسنة فله اجرها و اجر من عمل بها الى يوم القيامة و من سن سنة سيئة فله وزرها و وزر من عمل بها الى يوم القيامة

چهارم آنكه مراد آن است كه (فكانما قتل الناس جميعا عند المقتول و من احياها فكانما احيا الناس جميعا عند المستنقذ) و اين قول ابن مسعود است و غير او از اصحابه پنجم آنكه معنى آنست كه قصاص واجب ميشود بر قاتل هم چنان كه اگر همه مردمان را كشته باشد قصاص بر او واجب ميگردد و هر كه عفو كند از دم شخصى كه واجب القود باشد هم چنان است كه عفو همه مردمان كرده و اينوجه از حسن و ابن زيد مرويست و احيا در آيه بر سبيل مجاز است هم چنان كه از نمرود حكايت كرده‌اند