باشد و ايشان را از خداى و قيامت خبر نداده باشد و لهذا استيصال هيچ قوم نبوده الا بعد از تقديم وعيد اگر نه ايشان را بر حق حجت بودى كه‌ لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ‌ يعنى چرا رسولى نفرستادى تا ما پيروى ميكرديم و اين مستلزم ظلمست تعالى اللَّه عن ذلك علوا كبيرا و در اين آيه دلالتى صريح است بر آنكه حقتعالى منزه است از ظلم‌ وَ لِكُلٍ‌ و مر هر يك از مكلفان راست‌ دَرَجاتٌ‌ درجه‌ها و مرتبه‌هاى ثواب و عقاب‌ مِمَّا عَمِلُوا از براى عملها كه كرده‌اند وَ ما رَبُّكَ‌ و نيست پروردگار تو بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ‌ بيخبر از آن چه مردمان ميكنند پس مخفى نباشد بر او عمل هيچ عاملى و قدر ثواب و عقابى كه مستحق آن باشند وَ رَبُّكَ الْغَنِيُ‌ و پروردگار تو بى‌نيازست از عبادت بندگان و از ايشان‌ ذُو الرَّحْمَةِ خداوند رحمت است بر ايشان چه تكليف طاعت بر ايشان جهة تكميل ايشانست و رسانيدن ايشان را بدرجات عاليه و گفته‌اند كه بى‌نياز است از طاعت مطيعان و ذو الرحمة است بر مجرمان و عاصيان در اين تنبيه است بر آنكه آن چه مذكور شد از ارسال رسل بجهت انتفاع او نيست از آن بلكه بجهت ترحم او است مر عباد را و اين تأسيس ما بعد است اعنى قوله‌ إِنْ يَشَأْ اگر خواهد خداى يعنى مصلحت او تقاضا كند يُذْهِبْكُمْ‌ ببرد شما را اى كفار قريش بجهت عدم احتياج او بشما وَ يَسْتَخْلِفْ‌ و خليفه و جانشين شما سازد مِنْ بَعْدِكُمْ‌ از پس شما ما يَشاءُ هر كه را خواهد از آفريدگان خود كَما أَنْشَأَكُمْ‌ هم چنان كه آفريد شما را و پيدا كرد مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ‌ از ذرية قومى ديگر كه پدران شما بودند ليكن او سبحانه ابقاى شما ميكند بجهت ترحم بر شما إِنَّ ما تُوعَدُونَ‌ جز اين نيست كه آنچه بيم داده ميشويد از عقوبات عاجله و آجله‌ لَآتٍ‌ هر آينه آينده است بشما در دنيا يا آخرت‌ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ‌ و نيستيد شما عاجز كنندگان خدا از انزال عذاب و عقاب بر شما تا از قبضه قدرت او بيرون رويد و از عقاب و اهوال قيامت برهيد بلكه او قادر مطلق است و همه ملك و ملكوت در تحت قدرت او است و هيچكس نيست كه با او در مقام مغالبه درآيد و او را عاجز گرداند بعد از آن بر سبيل وعيد و تهديد ميفرمايد كه‌ قُلْ‌ بگو اى محمد (ص) بكفار قريش‌ يا قَوْمِ اعْمَلُوا اى گروه من عمل كنيد بكفار عَلى‌ مَكانَتِكُمْ‌ بر غايت تمكن و استطاعت خود و يا بر حالات كفر و عداوت خود يعنى آنچه نهايت تمكين و استطاعت شما باشد سعى كنيد و يا بر حالت كفر و انواع معاصى اشتغال نمائيد و حفص مكانة بصيغه تأنيث و مفرد خوانده يعنى بر غايت مكنت و استطاعة خود