ايشان را مطيع خود ساختند و تحصيل مراد خود كردند از ايشان ماتريدى گفته كه استمتاع ايشان بيكديگر آنست كه در معصيت معاون يكديگراند ديوان آدميان را بگناه ميخوانند و آدميان دعوت ايشان را اجابت ميكنند و گويند كه استمتاع انس بجن آنست كه در مفاوز بايشان متعوذ مى‌شوند نزد مخاوف و استمتاع جن بانس باعتراف انس است بآنكه جن قادراند بر زنهار دادن ايشان و نگاه داشتن ايشان از نوايب و مصايب و عذاب و مرويست كه چون يكى خواستى كه بسفر رود از جنيان ترسيدى پناه برؤساى ايشان دادى كه در آن وادى مى‌بودند و گفتى (اعوذ بسيد هذا الوادى) پس بجرئت تمام قدم در آن وادى نهادى و گفتى ايمن شدم كما قال اللَّه تعالى‌ وَ أَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً و محمد بن كعب روايت كرده كه مراد باستمتاع اطاعت بعضى از ايشان است ببعضى و موافقت برخى از ايشان ببرخى و احتمال دارد كه استمتاع مقصور باشد بر انس پس بعضى از انس متمتع شوند ببعضى ديگر از ابناى جنس خود وَ بَلَغْنا و ديگر گويند كه بار خدايا رسيديم‌ أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا بوقتى كه مقرر كرده بودى براى ما يعنى تا بوقت مرك يا تا حين برانگيختن از قبور اين اعتراف ايشانست بآنچه كرده باشند از طاعت شيطان و اتباع هوى و تكذيب بعث و تحسر بر حال خود پس گويند كه اكنون حال ما چون خواهد بود قالَ‌ فرمايد خداى كه اى غاويان‌ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها آتش آرامگاه شما است در حالتى كه شما جاويد باشيد در آن آتش عامل در حال مثويكم است و اگر مصدر باشد در تقدير ذات مثويكم و يا معنى اضافه اگر بمعنى مكان باشد و بر هر تقدير ميفرمايد كه شما در دوزخ مخلد خواهيد بود إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ‌ مگر آن چه خواهد خدا كه شما را از آتش بزمهرير نقل كند و يا خواهد كه از يك نوع عذاب از آتش به نوعى ديگر از آن نقل كند و در مجمع آورده كه مفسران را در اين استثنا چند قولست يكى آنكه از ابن عباس نقل است كه اين از وعيد كفار است كه مبهم واقع شده و بعد از آن مقطوع به ساخته بقول‌ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ‌ دويم استثنا است از روز قيامت زيرا كه قوله و يوم نحشرهم جميعا روز قيامتست پس معنى آنست كه (خالدين فيها مدة يبعثون الا ما شاء اللَّه من مقدار حشرهم من قبورهم و مقدار مدتهم فى محاسبتهم) و اين از زجاج نقل است و بعد از آنكه گفته كه ميتواند بود كه معنى اين باشد كه الا ما شاء اللَّه يعذبهم من اصناف العذاب سيم استثناء راجع باشد بغير كفار از عصاة مسلمانان يعنى اگر خواهد عذاب ايشان كند بذنوب ايشان بقدر استحقاق ايشان بر وجه عدل و اگر خواهد از ايشان عفو كند از روى‌